Shabad Sanjh

ਯੂ. ਜੀ. ਸੀ. ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਬਾਲਟਰਨ, ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਪੰਜ ਰੋਜ਼ਾ ਸੈਮੀਨਾਰ ਹੋਇਆ……… ਸੈਮੀਨਾਰ / ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੱਗੜ

2012-01-28T21:13:00.000+10:30

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਯੂ. ਜੀ. ਸੀ. ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ਼ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਰੋਕਾਰ : ਸਬਾਲਟਰਨ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਰੀ ਸਾਹਿਤ’ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਰੋਜ਼ਾ ਸੈਮੀਨਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਨੇਟ ਹਾਲ ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਦਈ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿਧ ਆਲੋਚਕ ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੇ ਮੁਖੀ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੇ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਦਘਾਟਨੀ ਸ਼ਬਦ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯੂ. ਜੀ. ਸੀ. ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਕੁੰਜੀਵਤ ਪਰਚਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਸਬਾਲਟਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਬਾਲਟਰਨ ਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸੰਕਲਪਾਂ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪਏ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਹਵਾਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਸਬਾਲਟਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਕੇ ਦੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਅਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਸੰਧੂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਆਈ. ਐਨ. ਏ., ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਕਸਰ ਸਬਾਲਟਰਨ ਸਥਿਤੀ ਹੰਢਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗ਼ੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ’ਤੇ ਖ਼ਰਾ ਉਤਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 2020’ ਤਹਿਤ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਈ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਏਜੰਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਪੇਸ਼ਨਗੋਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀਆ ਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

ਅਗਲੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਈ ਮੰਚ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਹਰਸਿਮਰਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਕੋ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪਰਚਾ ਵਾਚਕਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਡਾ. ਜਗਮੋਹਨ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ, ਡਾ. ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੱਗੜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਜੈਤੋ। ਪਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸਬਾਲਟਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ, ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਉਪਲ ਅਤੇ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰ ਰਹੇ ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਪਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਨਾਲ਼ੋ-ਨਾਲ਼ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਥੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਉਥੇ ਪਰਚਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਬਾਲਟਰਨ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਰਗੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਪਰਚਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਾਰੂ ਬਹਿਸ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹਿਸ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਸਾਹਿਤ ਖੋਜਾਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਇੰਜ ਹੀ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨ ਵੀ ਸਬਾਲਟਰਨ ਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪਰਚੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਬਹਿਸਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੰਮੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਪੰਜਾਬੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਅੱਡਾ-ਖੱਡਾ’ ‘ਦ ਗੇਮ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ :-

ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਅੱਡਾ-ਖੱਡਾ’ ‘ਦ ਗੇਮ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ਼ ਇਕ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਾਰਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਉ¤ਘੇ ਫ਼ਿਲਮ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਮਰੀਕ ਗਿੱਲ (‘ਮਾਚਿਸ’ ਫ਼ੇਮ) ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕਾਂ ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, ਡਾ. ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਤੇ ਡਾ. ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਮਝਣ ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫ਼ੈਲੋ ਪਰਮਜੀਤ ਕੱਟੂ ਹੈ।

****

ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਗਈ ਲੌਹੜੀ ਮੈਲਬੌਰਨ ਦੇ ਵਿਚ..........ਯੁੱਧਵੀਰ ਸਿੰਘ

2012-01-25T22:53:00.000+10:30

ਕਲਗੀਧਰ ਸਪੋਰਟਸ ਅਤੇ ਕਲਚਰਲ ਕਲੱਬ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਦੀ ਤਰਾਂ ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ 21 ਜਨਵਰੀ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੈਂਪਟਨ ਪਾਰਕ ਦੇ ਆਰਥਰ ਵਰੇਨ ਹਾਲ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਰਾਕੇਸ਼ ਕਾਵੜਾ ਜੀ ( ਡਿਪਟੀ ਕਾਂਸਲੇਟ ਜਨਰਲ ਮੈਲਬੌਰਨ ) ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫਥ ਅਤੇ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ ਜੀ ਸਨ । ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੇਜ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਮਨਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕਮਾਲ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ । ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਾਵਤਾਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨੇ ਅਨੂਸ਼ਾ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਮਨ ਕੇ ਸੱਚੇ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਰਾਣਾ ਐਨ ਜੈਡ ਨੇ ਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਗੁਰਮੀਤ ਸਾਹਨੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ । ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸੀ ਬੁਆਇਜ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ । ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਭੰਗੜਾ ਕਲਗੀਧਰ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਮੈਲਬੌਰਨ ਢੋਲ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਢੋਲ, ਢੋਲਕ, ਅਲਗੋਜੇ ਤੇ ਚਿਮਟੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਤਾਦ ਸੁਲਤਾਨ ਢਿੱਲੋਂ, ਗਿੰਨੀ ਸਾਗੂ, ਜੈਦੀਪ ਗੋਰਾਇਆ, ਸੰਨੀ ਦੱਤ, ਜਸਪਾਲ ਤੇ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸੈਂਡੀ ਨੇ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਤੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਲੱਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇਜ ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ, ਸਭ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਬਾਦਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਬਾਦਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾ ਗਰੇਵਾਲ ਬਰਦਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ । ਆਏ ਹੋਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਮੂੰਗਫਲੀ, ਰਿਉੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਖਾਣੇ ਦਾ ਇੰਤਜਾਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਲੱਬ ਵੱਲੋਂ ਬਿਜਲਈ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯੂਨਾਇਟਡ ਟੈਕਸੀ ਕਲੱਬ, ਗਰੇਵਾਲ ਚੱਕੀ ਆਟਾ, ਗਲੋਬ ਹੋਟਲ ਬੈਲਾਰਟ, ਗਰੋਵਰ ਗਰੋਸਰੀ, ਬੋਟਲ ਉ ਕੈਰਮ ਡਾਊਨ ਤੇ ਕਨਸੈਪਟ ਪਰਾਪਰਟੀ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਪਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਪਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਤੇਜ ਰੀਹਲ, ਜੱਸ ਖੱਟੜਾ, ਸੁੱਖੀ ਤੇ ਸੋਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ।
****

ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ: ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ……… ਲੇਖ / ਖੁਸ਼ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ, ਮੈਲਬੌਰਨ

2012-01-25T22:38:00.000+10:30

ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲੋਕ ਕਾਮੇਡੀ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਟੇਜ ਉਤੋਂ ਉਸਦਾ ਬੋਲਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼, ਵੱਖ–ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਵਿਅੰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ । ਭਾਵੇ ਉਸਦੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸਨੇਹਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਫੁਲਕੇ ਹਾਸੇ ਤੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ । ਪਰੰਤੂ ਘੱਟ ਲੋਕ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਾਸਿਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਕੇ ਰੱਖੀ ਬੈਠਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਦ ਤੋ ਬਦਤਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਲਤ, ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਵੈਣਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉਚਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾਉਣ ਦਾ । ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਧੁਖ ਰਹੀ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਹਵਾ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਪੰਜਾਬ (ਪੀ.ਪੀ.ਪੀ.) ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਨ ਕੁਬੇਰ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੋਰਚਾ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਦਾਅ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਾਂ ਉਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ।

ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਹਲਕੇ ਸੁਨਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਦਾ ਉਹ ਹਲਕਾ ਚੁਣਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ‘ਕਬਰਗਾਹ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਹਲਕੇ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿੰਡ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਨੇ ਨਾ ਪਏ ਹੋਣ । ਵਿਕਾਸ ਪੱਖੋਂ ਪਛੜਿਆ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਏਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਉਸ ਅਭਿਮਨਊ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਦਾ ਚੱਕਰਵਿਊ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੀਬੀ ਭੱਠਲ ਦਾ ਲੱਗਭਗ 20 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਮਰਾਜ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਹੈ । ਵੱਡੇ–ਵੱਡੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗੇ ਧੜ ਲੜਨ ਦਾ ਬਲ ਕੇਵਲ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਇਆ ।

ਬੀਤੇ ਦਿਨੀ ਮੇਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਫੋਨ ਤੇ ਗਲਬਾਤ ਹੋਈ ਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਗਵੰਤ ਨੇ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ । ਭਗਵੰਤ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਦੌਲਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜੇ ਕੁਝ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਖਾ ਲਏ ਜਾਂ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਏ । ਉਹ ਸੱਖਣੇ ਬੂਹੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੈ । ਰੁੱਲ ਰਿਹਾ ਉਹ ਬੁਢੇਪਾ ਅੱਖਾਂ ਉਪਰ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰਹਿਬਰ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਖੀਰੀਲੀ ਉਮਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਹ ਜੰਗ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਭਗਵੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਕਦੀ ਬੇਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੁ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਭਗਵੰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਗਲੀਆਂ – ਨਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਸਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੀ । ਉਹ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁੰਡੇ ਨਾਲ ਕੁੱਟਣ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੌਣ ਵੱਢਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੋਤੜੇ ਫਰੋਲਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਟੈਂਕੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਕਰਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੱਜ ਰਹੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ, ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਘੱਗਰ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਏ ਉਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਨਾ ਬਣਾਉ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ । ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕੋਈ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਨਹੀਂ ਕਹਾਉਣਾ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਹਾਉਣਾ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਅਵਾਜ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਲਿਆਉਣਾ, ਅਫਸਰਸਾਹੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬ ਦੇਹ ਕਰਨਾ। ਵੀ.ਆਈ.ਪੀ. ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਖਤਮ ਕਰਨਾ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਵਾਗ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਕਰਨਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਵਿੱਚ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੂਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਗਏ । ਪਰ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵਸੀਲੇ ਨਾ ਬਣਦੇ ਦੇਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ । ਭਗਵੰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੋਲਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠ ਕੇ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਥਾਪੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ! ਵਾਹ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਈ ! ਅਤੇ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹਰੇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ । ਇਹੋ ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ।

ਸ਼ਾਲਾ ! ਭਗਵੰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੂਹੀ ਸਵੇਰ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਵੇ । ਇਹੋ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੁਆ ਹੈ ।
****

ਬਹੁਤ ਉਤਰਾਅ–ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਚੋਣ ਇਤਿਹਾਸ……… ਲੇਖ / ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ

2012-01-25T22:18:00.000+10:30

1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਟਿਲ-ਚਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਫਰਵਰੀ 1946 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁੱਲ 175 ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੂੰ 75, ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 51, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 23, ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ 21 ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ 5 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ । ਲੈ ਦੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਖਿਜਰ ਹਯਾਤ ਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਧੀਨ ਬਣੀ। ਪਰ ਜਨਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਾਰਚ 1947 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਖਿਜਰ ਹਯਾਤ ਖਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਵੀਂ ਹਵਾ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇਈ ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ। ਹੱਦ ਬੰਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਮਾਰੀਆਂ ਮੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਨਾਲ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਤੇ 12 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ।

ਇਸ ਅਨਿਆਇ ਵਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ 13 ਅਪਰੈਲ 1949 ਤਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਲਈ 20 ਅਗਸਤ 1948 ਨੂੰ ਅੱਠ ਰਿਆਸਤਾਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਨਾਭਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕਲਸੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪੈਪਸੂ ਸਟੇਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1949 ਤੋਂ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਤਕ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਡਾ. ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਤੋਂ 20 ਅਗਸਤ 1951 ਤਕ ਕੁਰਸੀ ਸੰਭਾਲੀ। 1951 ਦੀ 20 ਜੂਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1952 ਦੀ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਇੱਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ 1951-52 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ।

ਜਦ 1952 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਕੁਲ 126 ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 98, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 13 ਅਤੇ ਬਾਕੀ 15 ਸੀਟਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਬਹੁਮੱਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਨੇ 17 ਅਪਰੈਲ 1952 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪੈਪਸੂ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਗਿਆਂ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ। ਪਰ 4 ਮਾਰਚ 1953 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਦੀ ਚੋਣ ਰੱਦ ਹੋਣ ਨਾਲ 5 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਜਦ ਪੈਪਸੂ ਦੀਆਂ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਫੁੱਟ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ।।ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ 22 ਦਸੰਬਰ 1953 ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 23 ਜਨਵਰੀ 1956 ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ 1956 ਦੇ ਐਲਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਪਸੂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਿਲਾਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਵੀ 126 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 154 ਹੋ ਗਈਆਂ।।ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1957 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਹੋਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ। ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹੱਦੀ ਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਸੂਬਾ ਚੋਣ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ 40 ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਜੀ ਪੁੱਠੀ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 22 ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਮਿਲੀਆਂ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋ 23 ਉਮੀਦਵਾਰ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਏ । ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 154 ਵਿੱਚੋਂ 120 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ 19, ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ 9, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਦੇ 6, ਪੀ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਦਾ 1 ਅਤੇ 18 ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜੇਤੂ ਰਹੇ।

ਸੰਨ 1962 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਕੁਲ 154 ਸੀਟਾਂ ‘ਚੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ 19 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਮਿਲੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 90 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਰਿਪਬਲਿਕਨ, ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ, ਜਨ ਸੰਘੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 45 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ 21 ਜੂਨ 1964 ਤਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ।ਅਕਾਲੀ ਦਲ 1962 ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖਰਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਇਹਨਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ 21 ਜੂਨ 1964 ਤੋਂ 6 ਜੁਲਾਈ 1964 ਤਕ ਇਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ।ਕਾਮਰੇਡ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ 6 ਜੁਲਾਈ 1964 ਤੋਂ 5 ਜੁਲਾਈ 1966 ਤਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 9 ਮਾਰਚ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਪੰਜਾਬ ਰੀਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਐਕਟ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਾਸ ਹੋਇਆ । ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਅੰਬਾਲਾ, ਕਰਨਾਲ, ਸਿਰਸਾ, ਗੰਗਾਂਗਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 104 ਸੀ। ਇੱਕ ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹ 8 ਮਾਰਚ 1967 ਤਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ। 1967 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਕੁਲ 104 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 48 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 26 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ 9, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ 5, ਸੀ.ਪੀ.ਐੱਮ. ਨੇ 3, ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੇ 3, ਪੀ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੇ ਇੱਕ ਅਤੇ 9 ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।।ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ, ਅਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ, ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਾਰਤ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਬਣੀ ਕਿ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 22 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ 25 ਨਵੰਬਰ 1967 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ 23 ਅਗਸਤ 1968 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ ।

1969 ਦੀਆਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਚੋਣਾਂ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ।ਜੋ 23 ਅਗਸਤ 1968 ਤੋਂ 7 ਫਰਵਰੀ 1969 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।ਇਹਨਾ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਕੁਲ 104 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 43, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਐੱਮ. ਨੇ 5, ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ 8, ਸੋਸ਼ਲਿਸਟਾਂ ਨੇ 2, ਪੀ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੇ 1, ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 1, ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਸਮੇਤ 4 ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ 2 ਅਕਾਲੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 17 ਫਰਵਰੀ 1969 ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਜੋ 26 ਮਾਰਚ 1970 ਤੱਕ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ 14 ਜੂਨ 1971 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ। 14 ਜੂਨ 1971 ਤੋਂ 16 ਮਾਰਚ 1972 ਤਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ 1972 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 66, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 24, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ 10, ਅਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਐੱਮ. ਨੇ 2 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਕਿ 3 ਆਜ਼ਾਦ ਜੇਤੂ ਰਹੇ।ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ 17 ਮਾਰਚ 1972 ਨੂੰ ਅਤੇ 30 ਅਪਰੈਲ 1977 ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 30 ਅਪਰੈਲ 1977 ਤੋਂ 19 ਜੂਨ 1977 ਤਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ। ਜੂਨ 1977 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 104 ਤੋਂ ਵੱਧਾ ਕੇ 117 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 58, ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 25, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 17, ਸੀ.ਪੀ. ਆਈ. ਨੇ 8, ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ. ਨੇ 7 ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਹਮਾਇਤੀ 2 ਅਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜੇਤੂ ਬਣੇ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਹੁਮਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ।ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ 20 ਜੂਨ 1977 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।ਅਪਰੈਲ 1978 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵਿਗੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ।ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 17 ਫਰਵਰੀ 1980 ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ 7 ਜੂਨ 1980 ਤਕ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ।

ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1980 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ 63 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 37 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 17 ਸੀਟਾਂ ਰਹੀਆਂ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ 6 ਜੂਨ 1980 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ। ਜੋ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ।ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਫਿਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ 29 ਸਤੰਬਰ 1985 ਤਕ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ। 1985 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 73 ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 32 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ 29 ਸਤੰਬਰ 1985 ਤੋਂ 11 ਮਈ 1987 ਤਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੁਰਸੀ ਸੰਭਾਲੀ।ਫਿਰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ 25 ਫਰਵਰੀ 1992 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। 1992 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 87 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਕਾਬਲ) ਨੇ 3 ਅਤੇ 27 ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤੀਆਂ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਣੇ। ਜੋ 25 ਫਰਵਰੀ 1992 ਤੋਂ 31 ਅਗਸਤ 1995 ਤਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 31 ਅਗਸਤ 1995 ਤੋਂ 21 ਨਵੰਬਰ 1996 ਤਕ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ 21 ਨਵੰਬਰ 1996 ਤੋਂ 11 ਫਰਵਰੀ 1997 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ।

ਅਕਾਲੀ-ਭਾਜਪਾ ਗਠਜੋੜ ਨੇ 1997 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਰਲ ਕੇ ਲੜੀਆਂ। ਤਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ 76 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 17 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 14 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਮਿਲੀਆਂ । ਜਦੋਂ ਕਿ 10 ਹੋਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੀ ਜੇਤੂ ਬਣੇ ।ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ 12 ਫਰਵਰੀ 1997 ਤੋਂ 24 ਫਰਵਰੀ 2002 ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ।ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 2002 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 62 ਸੀਟਾਂ ਜਿਤੀਆਂ । ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 44 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਮਿਲੀਆਂ। ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ 2 ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ।ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 26 ਫਰਵਰੀ 2002 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮਾਰਚ 2007 ਤਕ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਹੇ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ 2007 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 49 ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 44 ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ 19 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ 8 ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੀ ਜੇਤੂ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤਰੇ। ਪਹਿਲੀ ਮਾਰਚ 2007 ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।ਹੁਣ ਮਾਰਚ 2012 ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ ਵੋਟਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ? ਉਂਝ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ 30 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ। ।ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਵੋਟਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੌਕਸ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਨਾ ਸਿਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਰਦੇ ਮਨ ਆਈ ਹਨ। ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੱਢ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਹੋਰ ਲੋੜ ਹੈ ਚੌਕਸੀ ਦੀ, ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਵੀ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਗਰਵੀ ਵੀ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਉਹਨਾ ਦੇ ਮੇਚੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ।

****

ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ’ਚ ‘ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਔਰਤ ਤੇ ਦਲਿਤ’ ਸਬੰਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੀਨਾਰ.......... ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੱਗੜ

2012-01-24T22:47:00.000+10:30

ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਔਰਤ ਤੇ ਦਲਿਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ : ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ’ ਮੁੱਖ ਥੀਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੰਮੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਲਜਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਦਈ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੂਜੇ ਵਕਤਾਵਾਂ ’ਚ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਰ. ਸੀ. ਸੋਬਤੀ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਕੁੰਜੀਵਤ ਭਾਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿਧ ਆਲੋਚਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਡਾ. ਗੁਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਪਕਾਰਾ ਡਾ. ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸਨ। ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਦਾ ਹਾਰਦਿਕ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਕੌਰ ਕਾਂਗ ਨੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ’ਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਡਾ. ਸੋਬਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਭਿੰਨ੍ਹ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਧਨਵਾਦ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਸੋਬਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸ਼ਬਦ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁੱਖ ਥੀਮ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਥੀਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਔਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਨਿਤਾਣਿਆਂ/ਦਮਿਤਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਹਿਤ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੋਸ਼ਤ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕਣ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣਾਏ ਰੁਖ਼ ਦਾ ਬਿਉਰਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੁਰ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੁੰਜੀਵਤ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਦਲਿਤਾਂ ਤੇ ਨਾਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਉਠਾਈ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਮੁੱਖ ਥੀਮ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਡਾ. ਗੁਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਜਾਤ ਪਾਤ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਡਾ. ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਧਨਵਾਦ ਦੀ ਰਸਮ ਡਾ. ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤੀ।
ਸਮੁੱਚੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦਘਾਟਨੀ ਸੈਸ਼ਨ ਉਪਰੰਤ ਦੂਜੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਸਦਾਰਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਹਰਸਿਮਰਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਡਾ. ਏ. ਐਸ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ’ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਰਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਬਰਾੜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਪਾੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਏ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਤੇ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਭਾਵੇਂ ਪਰਾਭੌਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕਾਈ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਡਾ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਔਰਤ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਚੱਜਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਸਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਹਵਾਲੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਡਾ. ਸਵਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਡਾ. ਸਾਬਰ ਨੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਿਆਂ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ।
ਤੀਜੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਸਦਾਰਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਫ਼ਿਲਮ-ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਬੀ. ਐਸ. ਘੁੰਮਣ ਡੀਨ ਆਰਟਸ ਫ਼ੈਕਲਟੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਡਾ. ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਇਹ ਗ਼ਿਲਾ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੈਂਡਰ ਵਖਰੇਵੇਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਨਿਗੁਣੇ ਤੇ ਦੂਜੈਲੇ ਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੌਲ਼ਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਕੌਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਨਾਰੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਨਾਰੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਡਾ. ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਦਬਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। ਸਥਾਨਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾ. ਯੋਗਰਾਜ ਅੰਗਰੀਸ਼ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਮਤ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਉਸਾਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਨੇ ਡਾ. ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਸਬੰਧੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾ. ਸੁਧੀਰ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਲਾਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦਲਿਤਾਂ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਿਆਂ ਡਾ. ਵਰਮਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਧਕਾਲ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਡਾ. ਉਮਾ ਨੇ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ।
ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਡਾ. ਸਵਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਸੈਮੀਨਾਰ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਮਦਨਜੀਤ ਕੌਰ ਸਹੋਤਾ, ਡਾ. ਰਜਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਢੀਂਡਸਾ ਅਤੇ ਡਾ. ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਦੀਪਕ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਰਲਡ ਪੰਜਾਬੀ ਸੈਂਟਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸਲ ਸਾਬਕਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰਿਜਨਲ ਸੈਂਟਰ ਬਠਿੰਡਾ, ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰਿਜਨਲ ਸੈਂਟਰ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਕੌਰ ਕਾਂਗ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹਾਰਦਿਕ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਇਸ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਇਹ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਰਹੀ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਪੁੱਜੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਮਾਹ ਵਿਚ ਖੀਵੇ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਕੀਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਬੂਲਿਆ ਹੈ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪਰਚੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਡਾ. ਸੋਬਤੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ਼ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਰਚਿਆਂ ਦੇ ਐਬਸਟ੍ਰੈਕਟਸ ਦੀ ਸੀ.ਡੀ. ਹਰ ਡੈਲੀਗੇਟ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਕੌਰ ਕਾਂਗ ਦੇ ਹਮਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਵ: ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (ਡਾ.) ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਦੀ ‘ਪੁਖ਼ਤਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ’ ਸਬੰਧੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਇਹ ਸੈਮੀਨਾਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਅਤੇ ਡਾ. ਮਿਸਿਜ਼ ਕਾਂਗ ਸਵ: ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਦੀ ਰੂਹ ਨਾਲ਼ ਆਤਮਸਾਤ ਹੋਏ ਮਹਿਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
****

ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਿੱਚ……… ਲੇਖ / ਖੁਸ਼ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ, ਮੈਲਬੌਰਨ

2012-01-20T00:01:00.000+10:30

ਹਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਤਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਇਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਪੌਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਜੁੱਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੌਦਾ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸੁੱਕ ਸੜ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਉਚਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਵੇਂ ਇਨਸਾਨ ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜੰਮਣ ਭੂਮੀ ਲਈ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਕਾਂ ਵਜਦੀਆਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ 36 ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜੰਮਣ ਭੂੰਮੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨੀ ਹੀ ਸ਼ਿਦਤ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਸਰਤ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ ! ਉਹ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਬਣ ਜਾਵੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰ ਨਿਕਲ ਆਉਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਝੱਟ ਉਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਸਕੇ।

ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਸ਼ਿਦਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਪ੍ਰਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣਿਆ । ਜਾਣ ਦੀ ਤਰੀਕ ਤੈਅ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਾ ਵਕਤ ਗੁਜਰ ਹੀ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਦਿਨ ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ । ਇਹ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਕਿਵੇਂ ਬੀਤਿਆ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਭਾਗੀ ਘੜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਜਦੋਂ ਵਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਖਲੋ ਹੀ ਗਿਆ ਹੋਵੇ । ਮੈਂ ਸਫਰ ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਮੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਘਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸੁੰਗੜ ਦੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਆ ਹੀ ਗਈ । ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਵਰਨਣ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਡੱਬਡਬਾਉਂਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੇਰੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੀ । ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਇਸ ਗਲਤ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਜਾਣੂ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਬੀਤੇ ਸਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਲਈ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘਾਏ ।

ਏਅਰਪੋਰਟ ਦੇ ਉਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਡਾ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਏਅਰਪੋਟ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਜੀ, ਭੈਣਾਂ, ਵੱਡਾ ਵੀਰ, ਭਰਜਾਈ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਸਹੁਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸਮਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਡਡਿਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਗਲ ਲਗ ਗਈ। ਇੰਝ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਇੱਕ ਥਾਂਵੇ ਠਹਿਰ ਗਈ ਹੋਵੇ ਵਕਤ ਜਿਵੇਂ ਚਲਣੋ ਭੁਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਸਾਂ ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੇ ਪਰਲ-2 ਹੰਝੂ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰੋਟੀ ਦੇ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬਨਵਾਸ ਤੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਦਹਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਸ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ, ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਕੀਤੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਝਿੜਕਾਂ ਖਾਧੀਆਂ। ਮੈਂ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਉਧਾਰੇ ਮਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ। ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ । ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜੀ, ਵੱਡਾ ਵੀਰ, ਭਾਬੀ, ਭਤੀਜਾ–ਭਤੀਜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਵਰਗਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿਨ ਕਦੋਂ ਚੜਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਢਲਦਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲਗਦਾ । ਵਕਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਖੰਭ ਲੱਗ ਗਏ ਹੋਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕੀਤੀਆਂ । ਪੁਰਾਣੇ ਬੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ । ਸਕੂਲ-ਕਾਲ਼ਜ ਦੇ ਸਮੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਖਾਸਮਖਾਸਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਸਾਡੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ । ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੰਭਾਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁੱਕ ਰਹੀ । ਘਰ ਆਇਆ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਬੀਤਣ ਲੱਗੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦਾ ਦਿਨ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲੱਗਾ । ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਤਰੀਕ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੋਹ ਜਿਹੀ ਪੈਂਦੀ । ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ, ਘੜੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਣ ਪਰ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਦੌੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਣਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਘਰੋਂ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਸਕੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ । ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ । ਉਸਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚੁੱਪ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਬੋਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ । ਉਸਦੀਆਂ ਉਦਾਸ ਅੱਖਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਤਰਲਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ । ਉਸਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰਾ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁਰਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ । ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਮਾਂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਮੇਂ- ਸਮੇਂ ਸੰਤਾਪ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਦੁਆਵਾਂ ਤੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ “ਪੁੱਤ ਛੇਤੀ ਮੁੜੀ” ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਗੱਡੀ ਨਜਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਨਾ ਹੋ ਗਈ । ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਇੰਨ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸੱਖਣੀ ਨਜ਼ਰ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ।

****

ਮਾਘ........ ਕਾਵਿ ਕਲੰਡਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁੰਨੜ

2012-01-18T21:43:00.000+10:30

ਕੱਕਰ ਕੋਰਾ ਕਹਿਰ ਦਾ, ਮਹੀਨਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਮਾਘ,

ਬੁੱਕਲ ਦੇ ਬਿਨ ਨਾ ਸਰੇ, ਨਾ ਸੁੱਤਿਆਂ ਨਾ ਜਾਗ।

ਦਸ ਦਸ ਦਿਨ ਧੁੰਦ ਨਾ ਮਿਟੇ, ਲੱਗੇ ਪੈਂਦੀ ਭੁਰ,

ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾ ਦਿਸਦਾ, ਕੀ ਦਿਸਣਾ ਹੈ ਦੂਰ।

ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਸਾਰਦੇ, ਪੰਜ ਇਸ਼ਨਾਨੇ ਕਰਨ,

ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤਿੜਕਣ ਠੰਡ ਨਾ, ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਠਰਨ।

ਰੱਬ ਰੱਬ ਆਪੇ ਹੋਂਵਦਾ, ਠਰਦਿਆਂ ਵੱਜਦੇ ਦੰਦ,

ਸੜਕਾਂ ਰੁਕ ਰੁਕ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਬੰਦ।

ਵਿੱਛੜਦਿਆਂ ਧੁੱਪ ਘੇਰਿਆ, ਤਪਸ਼ ਜੇਠ ਤੇ ਹਾੜ੍ਹ,

ਮੁੜਦਿਆਂ ਪਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਰੁਕ ਜਾ ਮੌਕਾ ਤਾੜ।

ਚਾਰੇ ਕੁੰਟਾ ਗਾਹੀਆਂ, ਚੱਲ ਮੁੜ ਚੱਲੀਏ ਦਰਬਾਰ,

ਗਲਵਕੜੀ ਸ਼ਹੁ ਦੀ ਮਿਲੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਈਏ ਹਾਰ॥

****

ਧੁੱਪ ਸੇਕਣ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ……… ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ

2012-01-18T15:39:00.000+10:30

ਜੇ ਦਿਨ ਨਿੱਖਰੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਜਿਹੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਧੁੱਪ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸੇ ਲਈ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਮ ਹੁਮਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਵਹੀਰ ਘੱਤਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਭਲਾ ਪਰਦੇਸੀ ਪੰਛੀ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਠਾਹਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੰਛੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਝਿੜੀ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲਾ ਸਕੋ ਤਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 54 ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਇਹ ਹਨ, ਮੋਰ, ਬਗਲਾ, ਡੋਈ, ਟੀਲ, ਢੀਂਗ, ਮੁਰਗਾਬੀ, ਚੂਹਾਮਾਰ, ਤੋਤਾ, ਘੁੱਗੀ, ਪਪੀਹਾ, ਕੋਇਲ, ਉੱਲੂ, ਚੰਡੋਲ, ਲਟੋਰਾ, ਕਾਂ, ਚਿੜੀ, ਬਿਜੜਾ, ਤੂਤੀ, ਬੋਲੀ, ਡੁਬਕਣੀ, ਨੜੀ, ਸੁਰਖਾਬ, ਚਿੱਟਾ ਬੁੱਜਾ, ਦਰਜਣ ਚਿੜੀ, ਦੱਈਆ, ਇੱਲ, ਗਿਰਝ, ਲਗੜ, ਬਾਜ਼, ਤਿੱਤਰ, ਬਟੇਰਾ, ਜੰਗਲੀ ਮੁਰਗਾ, ਟਟੀਰੀ, ਮਰਵਾ, ਚਹਾ, ਡਮਰਾ, ਤਹੇਰੀ, ਕਬੂਤਰ ਗੋਲਾ, ਨੇਰਨੀ, ਕਿਲਕਿਰ, ਕਠਫੋੜਾ, ਅਬਾਬੀਲ, ਤਿਲੀਅਰ, ਗੁਟਾਰ, ਸੇਰ੍ਹੜੀ, ਬੁਲਬੁਲ, ਗਾਲ੍ਹੜੀ, ਚਰਚਰੀ, ਕਸਤੂਰੀ, ਮਮੋਲਾ, ਧਿਆਲ, ਮੁਨੀਆ ਤੇ ਨਾਚਾ।

ਇਹਨਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਤਮੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਪੰਛੀ ਦੇਖ ਲਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਲਾ ਲਵਾਂ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰੋਗੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾਵੋਗੇ...

****

ਕਾਲਾ ਲੇਖਾ.......... ਨਜ਼ਮ/ਕਵਿਤਾ / ‌‌ਦ‌ਿਲਜੋਧ ਸਿੰਘ

2012-01-18T15:03:00.000+10:30

ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਸੀ ਆਦ‌ਿ
ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਭਲਾ ਕੀ
ਸੁਭਾ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਗਮ ਨੂੰ ਚੱਟਦਾ
ਜੀਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ ਇਨਸਾਨ

ਕੱਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਦੇ ਲੇਖੇ
ਅੱਜ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਅਰਪਨ
ਇਹ ਬੇਮਕਸਦ ਉਮਰ ਦਾ ਲੇਖਾ
ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ ਕੱਲ ਪਰਵਾਣ

ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪਿਆ ਭੁਲੇਖਾ
ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਿੰਦਗੀ ਭੁੱਲੀ ਫਿਰਦੀ
ਇਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਉਲਝੀ ਤਾਣੀ
ਕਿਹੜੇ ਗਿਆਨੀ ਅੱਜ ਸੁਲਝਾਣ

ਚਿਣੀਆਂ ਕਿਸਨੇ ਇਹ ਦੀਵਾਰਾਂ
ਕਿਸਨੇ ਪਾਈਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੰਡੀਆਂ
ਨੀਝ, ਨਫਰਤ ਨੇ ਧੁੰਧਲੀ ਕੀਤੀ
ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਈ ਨਾ ਸਕੇ ‌‌ ‌ਸ‌ਿੰਞਾਣ

ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਚੇਹਰੇ ਉਤੇ
ਵਿੰਗੀਆਂ ਟੇਡੀਆਂ ਗਮ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ
ਹਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ
ਹੋਰ ਵੀ ਗੂੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਣ

ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਪ‌ਿੱਛੋਂ
ਦਿਲ ਨੇ ਇਕ ਸਵਾਲ ਜੁ ਕੀਤਾ
ਕੀ ਇਹ ਜੀਵ ਕਈਂ ਕਰੋੜਾਂ
ਜੰਮੇ ਨੇ ਬਸ ਗਮ ਹੰਢਾਣ
ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਕਾਲਾ ਲੇਖਾ
ਕਿੰਝ ਹੋਵੇਗਾ ਕੱਲ ਪਰਵਾਣ

****

ਦਰੀ..........ਵਿਸਰਦਾ ਵਿਰਸਾ / ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ

2012-01-18T14:44:00.001+10:30

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਦਰੀ ਦਾ ਬੜਾ ਢੁਕਵਾਂ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ । ਦਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਝਲਕ ਬੜੀ ਡੁੱਲ੍ਹ ਡੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਇਸ ‘ਤੇ ਪਾਏ ਫੁੱਲ, ਵੇਲ ਬੂਟੇ, ਘੁੱਗੀਆਂ ਬਟੇਰ, ਸ਼ੇਰ ਚੀਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਕਰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਉਣੀ ਹੋਈ ਦਰੀ ਜਿੱਥੇ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਇਹ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੂੰ ਉਘਾੜ ਕੇ ਉਭਾਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਭਾਵ ਕਪਾਹ ਚੁੱਗ ਕੇ, ਸੁਕਾ ਕੇ ਪਿੰਜਣੀ, ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਸੂਤ ਕੱਤਕੇ ਰੰਗਣਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਕੰਮ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਦਰੀ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹਸਤ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ੳਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਤੇ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਬੇਸ਼ੱਕ ਦਰੀ ਉਣਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੌਂਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਇੱਕ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਸੀ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਪਣੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਦਰੀਆਂ ਉਣ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ । ਹਰ ਮੁਟਿਆਰ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਦਾਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਰ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹੋਣ । ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਜ ਨੂੰ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਦਰੀ ਦਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਦਰੀ ਤੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ।

ਅੱਜ ਕੱਲ ਅਸੀਂ ਗੱਦਿਆਂ ਤੇ ਸੌਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬੜੀ ਅਰਾਮਦਾਇਕ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਬਿਸਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਦਰੀ ਜਾਂ ਤਲਾਈ ਦਾ । ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੰਜਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬੈੱਡ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰੀਆਂ-ਤਲਾਈਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗੱਦੇ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਨੁਹਾਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੋਹ ਲਈਆਂ ਹਨ । ਦਰੀ ਵਾਲਾ ਬਿਸਤਰਾ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹਲਕਾ ਫੁਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸੌਣ ਲਈ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜਾਂ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਦਰੀ ਵਾਲਾ ਬਿਸਤਰਾ ਆਪਣੇ ਖੇਤੀ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਥੱਲਣਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ।

ਦਰੀ ਜਿੱਥੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਵਿਛਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਹ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਭੁੰਜੇ ਵੀ ਵਿਛਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਆਮ ਹੀ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਬਹਿਣ ਲਈ ਦਰੀਆਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਆਮ ਹੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਨ (ਉਣਨ) ਲਈ ਅੱਡਾ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਇਸ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਦਲਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਰੀ ਉਣਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ । ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਅਤੇ ਦਲਾਨ ਕੱਚੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਲੋਕ ਚਾਰ ਕਿੱਲੇ ਗੱਡ ਕੇ ਵੀ ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਫਿਰ ਇਸ ਤੇ ਤਾਣਾ ਤਣ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਫਿਰ ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਸੂਤ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਉਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦਰੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਤਾਣੇ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਵੱਧ ਛੱਡ ਕੇ ਬੰਬਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਦਰੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਦਰੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੋ ਜਣੇ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜਣੇ ਵਾਸਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਹੋਣਾ ਔਖਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਆਣੀ ਜੋ ਦਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਰੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਆਮ ਕਰਕੇ ਦਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਮਾਂਵਾ ਧੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਜਾਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਣਦ ਭਰਜਾਈ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਦਰੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ । ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਲਈ ਦਾਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਘਰ ਦੀ ਸਿਆਣੀ ਨੂੰਹ ਆਪਣੀ ਨਣਦ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਦਾਜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਾਂ ਨਣਦ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰੀਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਸਹੁਰੇ ਤੋਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਰੀ ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਘੁੱਗੀਆਂ, ਤੋਤੇ, ਮੋਰ, ਬੱਤਖਾਂ, ਕੁੱਕੜ, ਤਿੱਤਲੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰ, ਹਿਰਨ, ਕੁੱਤਾ, ਘੋੜਾ, ਖਰਗੋਸ਼ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਪਾ ਕੇ ਦਰੀ ਨੂੰ ਸਿ਼ੰਗਾਰਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ । ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਦੀ ਧਾਰੀਦਾਰ ਦਰੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਅੱਜਕੱਲ ਦਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਕਿਟ ਵਿੱਚੋਂ ਖਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਬਣਾਈ ਦਰੀ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ । ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਹੋਵੇਗਾ ਵੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਪਿਛੜਿਆ ਹੋ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਹੀ ਉਡਾਵਾਂਗੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਵਾਂਗੇ । ਦਰੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਰੀ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੂਤ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਦਰੀਆਂ ਮੁਲਾਇਮ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਵੀ । ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦਰੀਆਂ ਪੋਲੀਥੀਨ ਦੇ ਲਿਫਾਫਿਆਂ ਅਤੇ ਲੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋੜ ਕਾਢ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ ਜਾਂ ਇੰਝ ਕਹਿ ਲਉ ਕਿ ਰੂੰ ਖਰੀਦਣਾ ਜਾਂ ਸੂਤ ਖਰੀਦਣਾ ਹਾਰੀ ਸਾਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਇਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੌਣ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ।

ਦਰੀ ਤੇ ਗੀਤ, ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂ ਟੱਪੇ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਘੱਟ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਰੀ ਆਮ ਹੀ ਘਰੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਝੰਣ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਢਾਈ, ਬੁਣਾਈ, ਚਰਖਾ ਕੱਤਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਕੰਮ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਗੀਤ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਟੱਪੇ ਜੋੜ ਲਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ । ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਜੋ ਦਰੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਲਈ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਦਰੀ ਜਿਸ ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਤੋਤੇ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਦਰੀ ਤੇ ਸੌਂ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਬਰੀ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਕਲਮਬੱਧ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ।

ਮਾਂ ਨੇ ਦਰੀ ਵਿਛਾਈ ਚਿੜੀਆਂ ਤੋਤਿਆਂ ਵਾਲੀ,
ਬੱਚਾ ਸੁਪਨੇ ਅੰਦਰ ਉੱਡੇ।

ਕੋਈ ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਭਰਿਆ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦਿਲੀ ਪਿਆਰ ਜਤਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਬੇ ਦੀ ਕਲੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਵਾਰੀ ਪਲੰਘ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਦਰੀ ਆਖ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਗਲਾਸ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰੀ ਦੀ ਡਲੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਜੀਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ।
ਜੇ ਤੂੰ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬ ਦਾ, ਮੈਂ ਚੰਬੇ ਦੀ ਕਲੀ ਵੇ,
ਜੀ ਵੇ ਸੋਹਣਿਆਂ ਜੀ ਵੇ।
ਜੇ ਤੂੰ ਪਲੰਘ ਨਵਾਰ ਦਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਦਰੀ ਵੇ,
ਜੀ ਵੇ ਸੋਹਣਿਆਂ ਜੀ ਵੇ।
ਜੇ ਤੂੰ ਗਲਾਸ ਦੁੱਧ ਦਾ,ਮੈਂ ਵੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਦੀ ਡਲੀ ਵੇ,
ਜੀ ਵੇ ਸੋਹਣਿਆਂ ਜੀ ਵੇ।

ਅੱਜ ਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ । ਸਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਲੜਖੜਾਉਂਦੇ ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਈਏ । ਗੋਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਹਰ ਹੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ। ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੱਲ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਭ ਨੀ ਸਕੇ...

****

ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਹੈ……… ਹੱਡਬੀਤੀ / ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤੀਮਾਨ

2012-01-18T14:27:00.000+10:30

ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਆਪ ਬੀਤੀ ਜੱਗ ਬੀਤੀ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਪ ਬੀਤੀ ਮੇਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਹਕੀਕਤ ਨੰਗੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੇਖਕ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ? ਫੇਰ ਸੋਚਦੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਲਿਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੋਈ ਚੋਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਠੱਗੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਮੇਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਕੀਕਤ 'ਪ੍ਰੈਸ' ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਸਾਂ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਲਵਲੀ ਗੋਇਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰੋਣਾ-ਪਿੱਟਣਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਸ਼ਰਮ ਨਾ ਮੰਨ, ਹਕੀਕਤ ਨੰਗੀ ਹੋਣ ਤੋਂ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰਮਾਏ ਨੂੰ ਰੁਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਕਲ ਆਵੇਗਾ। 'ਮੈਂ ਹਾਂ 'ਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਲਵਲੀ ਗੋਇਲ, ਰਜੀਵ ਗੋਇਲ, ਤਰਸ਼ੇਮ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜਿੰਦਲ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਆਰਟੀਕਲ ਪੇਪਰਾਂ 'ਚ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। 'ਮਾਲਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਇਲਾਕਾ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਬਠਿੰਡਾ' ਨੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਆਰਟੀਕਲ ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ 'ਚੋਂ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ, ਕਲੱਬਾਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੇਪਰਾਂ 'ਚ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸੁੱਤੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਅਲਫਾ ਜ਼ੀ ਨਿਊਜ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਟੂਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਮੂਵੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪਲੱਸ ਨੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾ ਕੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਮਦਦ ਕਰਦੇ, ਆਖਰ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਓਧਰ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹਾਮੀ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ, ਢੂਹੀ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਕਾਰਨ, ਕੋਡਾ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਜਿੰਦਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸੌਖੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਲਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮੈਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ, ਉਹ ਕੰਮ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ।
ਮੈਂ ਦਸੰਬਰ 2003 ਤੋਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਘਰ ਦਾ ਤੋਰੀ ਫੁਲਕਾ ਤੋਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਪਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਦੁਕਾਨਾਂ 35 ਹਨ। ਹਰੇਕ ਦੁਕਾਨ 30 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ 1050 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਐਨੇ ਕੁ ਪੈਸਿਆਂ 'ਚ ਘਰ ਦੇ 4 ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨਾ ਕੱਢਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਾਈ 'ਚੋ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਨੂੰ ਤਰਸਾ-ਤਰਸਾ ਕੇ 14 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਿਲੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਬੇਟੇ ਚਾਨਣਦੀਪ ਲਈ ਕੋਈ ਕੁੜਤਾ ਪਜਾਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਿਆ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੀੜੇ ਕੱਪੜੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਈ ਭੈਣ ਮਲਕੀਤ ਹੀ ਦੇ ਕੇ ਗਈ ਹੈ। ਧਿਰਗ ਹੈ ਮੇਰੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੇ?
ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਬਣ ਗਈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ 'ਚ ਭੇਜਣ ਲਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਟਿਕਟਾਂ ਤੇ ਲਿਫਾਫਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ। ਇਹ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਸ਼ੋਤਮ ਤੇ ਗਮਦੂਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਝਾਓ ਦਿੱਤਾ, "ਪ੍ਰੀਤੀਮਾਨ ਜੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਹੋਵੇ ਮਿਹਨਤ ਮੈਂ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।" ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
"ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸ਼ਰਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ?"
"ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।"
"ਤਾਂ ਏਦਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰ। ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗੱਤਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰ, ਇਹ ਵਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸਮਝ ਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਫ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਖਾਕੀ ਕਾਗਜ਼ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਇਆ ਕਰਨਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਫਾਫੇ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਰ।"
ਪ੍ਰਸ਼ੋਤਮ ਤੇ ਗਮਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਲੱਗ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਜਿੰਦੇ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸਾਫ ਸਾਫ ਗੱਤਾ ਤੇ ਸਾਫ ਸਾਫ ਕਾਗਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਫ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਖਾਕੀ ਕਾਗਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂ ਲਿਫਾਫੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਜਦ 15-20 ਕਿਲੋ ਗੱਤਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਟਿਕਟਾਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਫੇਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਣ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚਦੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੰਘਣਾ ਪਏ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾਂ। ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਹੈ।
*****

ਜਿਉਂਦਾ ਦੁਸਮਣ- ਮਰਿਆ ਦੋਸਤ……… ਕਹਾਣੀ / ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤੀਮਾਨ

2012-01-18T12:35:00.000+10:30

ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾ ਦਾ ਦੋਸਤ ਲੱਭਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦੀ ਪਰਖ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭੇਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਗੁਣਾ ਦੇ ਗੁਧਲੇ (ਖਜਾਨੇ) ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਅਸਲੀ, ਸੱਚੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਸਖਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੂਰ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵੋਟ ਰਾਜ ਹੈ, ਤੱਕੜੇ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਬੀਬੀ ਜੀ, ਮਾੜੇ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਭਾਬੀ ਵਾਲਾ। ਦੂਜਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬੰਦਾ ਹੀ ਡੇਢ ਹੈ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਹਾਂ, ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਦੂਜਾ ਬੰਦਾ ਅੱਧਾ ਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਫੋਕੇ ਨੰਬਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੈਰਾਨ ਹੋਈ ਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕੇ।

                ਇੱਕ ਪੱਚੀਆਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ 4 ਵਜੇ ਤੋਂ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਸੜਕ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਖਦਾ ਪੈਰਾ 'ਚ ਚੱਪਲਾਂ, ਕੁੜਤਾ-ਪੰਜਾਮਾ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਰਨਾ। ਉਹ ਕੁੜਤੇ-ਪਜਾਮੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਹੀ ਜੱਚਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦੇ ਏਰੀਏ 'ਚ ਹੀ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਏਰੀਏ 'ਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਰਾਤ ਦੀ ਡਿਉਟੀ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਏਰੀਏ ਦਾ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਾਂ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੀ ਲੰਘਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ।
                ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋ ਬੀਹ ਕੁ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਲੰਘਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਰਡ-ਮਰਡ ਜੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ' ਪਹਿਰੇਦਾਰਾ ? 'ਹਾਂ ਜੀ, 'ਔਹ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੈ'? ਉਸ ਨੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲ ਹੱਥ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ। 'ਨਹੀ ਜੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ' ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। 'ਉਹ, ਆਹ ਗੱਤਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਾ ਫਿਰਦੈ, ਆਸ਼ਕੀ ਪੱਠੈ, ਨਾਲੇ ਪੱਕਾ ਚੋਰ ਐ, ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰਦਾਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਐ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾ ਲਾਈ ਤੇ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖੀ'।'ਠੀਕ ਹੈ ਜੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਗਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ, ਮੈਨੂੰ ਚੱਕਨੇ ਕਰਨ ਤੇ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ'। ਮੈਂ, ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। 'ਚੰਗਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਰਹੀ 'ਉਹ ਐਨੀ ਗੱਲ ਆਖ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਮੁੜ ਗਿਆ।
                ਮੈ, ਉਸ ਬੰਦੇ ਦਾ ਦਿਲੋ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਬੰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਸਾ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ, ਇਸ ਏਰੀਏ 'ਚ ਮਕਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਮੈਨੂੰ ਚਕੱਨਾ ਕਰ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਖੌਰੇ ਇਹ ਸੈਰ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਘੜਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀ ਚੰਦ ਚਾੜਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਿੜਕ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
                ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਦ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੀ ਲੰਘਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕੁਤਰਾਉਂਦਾ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੱਲ ਉਹ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਤੁਰਦਾ। ਗੱਤਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਨਾ ਬੁਲਾਇਆ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਪਿੱਛਾ ਭੌਅ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਤੱਕਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾੜ ਰੱਖਦਾ ਸਾਂ। ਸੜਕ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ 4 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ, ਸਿਰਫ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਤੁਰਦਾ-ਫਿਰਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
                ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵਹਿਮ ਵੱਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਰੂਰ ਕਦੇ ਚੋਰੀ ਕਰੂਗਾ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰਵਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਮੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ਕ ਸਮਝਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਟਾਇਮ ਗੱਤਾ ਚੁੱਗਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਦੇ ਹਨ ਜੇ ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਚੋਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਸਿਰ ਮੜਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਝੂਠਾ ਇਲਜਾਮ ਹੀ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਜਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾਂ ਚੋਰੀਆਂ, ਨਾਂ ਯਾਰੀਆਂ ਪਰ ਪੰਜੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵਾਰਦਾਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਈ, ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ।
        ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆ ਦਾ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਹਰਇੱਕ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਹਿਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਹਿਮ ਨੂੰ ਦਿਲੋ ਕੱਢ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਜਦ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੀ ਲੰਘਦਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਭੁਮਾ ਕੇ, ਚੱਕਮੇ ਪੈਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣਿਓ ਪਾਲਿਓ ਡਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਰੂਰ ਕੋਈ ਚੰਦ ਚਾੜ੍ਹੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਗੱਲੀ-ਬਾਤੀ ਲਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓ ਕਿਸੇ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਵਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਜਰੂਰ ਜਸੂਸ ਹੈ। ਮੈਂ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਦੇ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਕਿੱਤਾ, ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਡਿਊਟੀ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ, ਸਵੇਰੇ 5 ਵਜੇ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਦਿਨੇ ਕਦੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਏਰੀਏ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਨਹੀਂ।
        ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਸੜਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਗਲੀ 'ਚ ਚਾਣਚੱਕ ਚੀਕ-ਚਗਿਆੜਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਕਦਮ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਆਵਾਜਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਖੋਰੂ ਪਾਇਆ। ਮੈਂ ਭਮੱਤਰ ਗਿਆ ਕਿ ਆਹ ਕੀ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਔਰਤਾ-ਮਰਦਾ ਦੀਆਂ ਸਨ।
'ਹਾਏ ਸ਼ੇਰਾ ਪੱਟ ਤੇ'
'ਹਾਏ ਜਿਉਂਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਆ ਪੁੱਤ'
ਹਾਏ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਛੱਡ ਚੱਲਿਐ'?
'ਹਾਏ ਵੀਰਾ! ਮੈਂ ਰੱਖੜੀ ਕਿਸ ਦੇ ਬੰਨੂੰਗੀ'?
'ਡੈਡੀ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਚੀਜ਼ੀ ਕੌਣ ਦਵਾਊ'?
'ਹਾਏ ਡੈਡੀ ਜੀ, ਤੂੰ ਬੋਲਦਾ ਕਿਉਂ ਨੀ'?
        ਇੱਕ ਦਮ ਇੱਕਠੀਆਂ ਹੀ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਡੋਰ-ਭੋਰ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਬਿੜਕ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਆਵਾਜਾਂ ਕਿਸ ਪਾਸਿਓ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਵਾਜਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਪਿਛਲੀ ਗਲੀ 'ਚੋ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਪਿਛਲੀ ਗਲੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੱਧਿਆ ਦੇ, ਮੈਂ ਚੇਹਰੇ ਦਾ ਬਾਕਵ ਸਾ, ਅੱਧਿਆ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
        ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸਾ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦੈ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਚੋਲੋ ਨਾ ਵੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ 'ਚ ਸਰੀਕ ਹੋਣਾ ਮੇਰਾ ਫਰਜ਼ ਵੀ ਹੈ। ਦੁੱਖੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ।
        ਮੈਂ ਸੜਕ ਤੋਂ ਉਸ ਗਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਗੋਤੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਘਰ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ? ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਹੀ ਚਾਰ ਵਜੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇ ਗਲੀ ਵਾਲਾ ਮੌੜ ਮੁੜ ਕੇ 10 ਕੁ ਕਦਮਾ ਅੱਗੇ ਹੀ ਗਿਆ
ਗੱਤਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਜਾਰਾਂ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
    ਸੀ। ਮੇਰੇ ਝੱਟ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਮਰਗ ਵਾਲੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਅੱਜ ਕੋਈ ਵਾਕਾ ਕਰ ਦੇਵੇ? ਮੈਂ ਝੱਟ ਵਾਪਸ ਹੀ ਮੁੜ ਆਇਆ।
        ਅੱਜ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਅਇਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅਇਆ? ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ 'ਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾ ਬਿਮਾਰ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਰਾਏ ਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਘਰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸਿਫਟ ਨਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਗੱਲਾਂ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗੱਤਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਫੇਰੀ ਪਾ ਕੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆ। ਦੁੱਧਾ ਵਾਲੇ ਵੀ ਦੁੱਧ ਲੈਣ ਲਈ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਮੈਂ ਘੜੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਪੰਜ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਾਇਕਲ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਆਇਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਵੀ, ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਵੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਆਉਣੋ ਬੰਦ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੇ ਨਾ ਆਉਣਾ ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਆਇਆ। ਇਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ 10 ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਉਣੋ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਘੱਟ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਪ੍ਰੀਤੀਮਾਨ ਅਜੇ ਸੁੱਤਾ ਹੀ ਪਿਐ'? ਗੁਰਪਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਏ ਦੂਜੇ ਮੰਜੇ ਤੇ ਬੈਠ ਦਾ ਬੋਲਿਆ।ਗੁਰਪਾਲ ਰਾਤ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਹੈ ਨਾ' ਮੈਂ ਉਸ ਦੱਸਿਆ।
'ਡਿਊਟੀ ਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤੈ ਪਰ ਅੱਜ ਆਪਾਂ ਭੋਗ ਤੇ ਜਾਣੈ' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
'ਕਿਸ ਦੇ ਭੋਗ ਤੇ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਸੱਘੜ ਦੇ ਭੋਗ ਤੇ' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
'ਸੱਘੜ ਕੌਣ? ਮੈਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਸੱਘੜ, ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਸੀ ਬਚਪਨ ਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਸੱਗੜ ਇੱਕੋ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਏਥੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਏਥੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਕੇ ਸਾਹੇ ਹੀ ਗੱਲ ਮੁਕਾਈ। 'ਗੁਰਪਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ'? ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ 'ਉਹ ਗਰਮੀ ਦਾ ਕਰਕੇ ਪੱਖਾ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਤੋ ਪੱਖੇ ਦੀ ਤਾਰ ਨੰਗੀ ਸੀ। ਪੱਖੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਹੀ ਖਿਚ ਲਿਆ, ਮੁੜਕੇ ਛੱਡਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਦੋ ਮਿੰਟ ਹੀ ਲੱਗੇ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ, 'ਗੁਰਪਾਲ ਤੂੰ ਬੈਠ, ਮੈਂ ਇਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਲਵਾਂ, ਚੱਲਦੇ ਆ ਫਿਰ। ਗੁਰਪਾਲ ਮੇਜ ਤੇ ਪਿਆ, ਅਖਬਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਵਾਲਟੀ 'ਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਗੁਸਲਖਾਨੇ 'ਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚੱਲ ਪਏ। ਗੁਰਪਾਲ ਨੇ ਰਾਹ 'ਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਫੇਰ ਗੱਲ ਚਲਾਈ ਕਿ 'ਚੰਗੇ ਬੰਦਿਆ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਮਿਲਵਰਤਨ ਵਾਲਾ। ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸਨੇ, 'ਗੁਰਪਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
        'ਅੱਛਾ! ਫਿਰ ਤਾਂ ਅਗਾਹ-ਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ। 'ਉਸ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲੇ ਪੂਰੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ, ਇੱਜਤਮਾਨ, ਸਤਿਕਾਰ ਸਾਜਾ-ਵਾਜਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਨੇ 'ਗੁਰਪਾਲ ਨੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ। ਅਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਬੱਸ ਅੱਡੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਘੜੀ 'ਤੇ ਜਦ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ 11-30 ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ 'ਹੁਣ ਟਾਇਮ ਹੀ ਹੈ ਚੱਲੀਏ'
'ਚੱਲ' 'ਆਖ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰ ਪਿਆ।
        ਮੇਰਾ ਏਰੀਆ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਗਲੀਏ ਪੈ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੀਮਤਾ ਤੇ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾ ਮਨਾ 'ਚ ਹੋਲ ਪਾ ਰਹੀਆ ਸਨ। ਖੁਲੀ ਗਲੀ 'ਚ ਦਰੀਆ ਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲੀਡਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਉੱਘਾ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਐਨੀ ਭੀੜ ਭੋਗ ਤੇ ਜੁੜੀ ਕਿ ਤਿਲ ਸੁੱਟਣ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਜਾਂਦਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਆਹ ਦੋ ਬੰਦੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬੰਦਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਅੱਖ ਪਾਈ ਹੈ ਸੱਘੜ ਦੀ' ਅਸੀਂ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਗਾਂਹ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮਰ੍ਹਾਜ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾ 'ਚ ਫੋਟੋ ਵੇਖਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਏਰੀਏ 'ਚ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਸੈਰ ਕਰਦਾ, ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਗਿਆ।
        ਮੈਂ ਤੇ ਗੁਰਪਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦਰੀਆ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਗੁਰਪਾਲ ਦੇ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋ ਅੱਥਰੂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੱਖਾਂ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਛੱਡਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਪਾਲ ਤੇ ਸੱਘੜ ਇੱਕਠੇ ਛੋਟੋ ਹੁੰਦੇ ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਮਾਤ 'ਚ ਇੱਕਠੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਾਠੀ ਨੇ ਪਾਠ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਠ ਕੇ ਮੈਕ ਫੜ੍ਹਕੇ ਵਿਛੜੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਜਲੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਛੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਦ ਸੱਤਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਕਰਡ-ਮਰਡ ਜੀ ਦਾੜੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆ ਕੇ ਸਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਸਭ ਹੱਦ-ਬੰਨੇ ਟੱਪ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਘੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਾਏ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨ 'ਚ ਕਿੰਨੀ ਘਟੀਆ ਫੂਕ ਮਾਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬੋਲਣ ਲੱਗਿਆ। 'ਅੱਜ ਵਿਛੜੀ ਰੂਹ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਭੈਣੋ, ਵੀਰੋ, ਮਾਤਾਓ, ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਚੰਗੇ ਬੰਦਿਆ ਦੀ ਜੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਰੱਬ ਵੀ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ 'ਚ ਚੰਗੇ ਬੰਦਿਆ ਦੇ ਹੀ ਨਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਰਸਤੇ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਬੰਦਾ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸੱਘੜ ਵੀਰ ਦੇ ਭਰ ਜੋਬਨ ਰੁੱਤੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜੋ ਘਾਟਾ ਪਿਆ ਹੈ ਨਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਘਾਟਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਸੱਘੜ ਦਸਾ ਨੌਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਗਰੀਬ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨੇ, ਗਰੀਬ ਮਰੀਜਾ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਦਵਾਉਣੀ, ਸਾਂਝੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਵੱਧ ਚੱੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ, 42 ਵਾਰ ਸੱਘੜ ਖੂਨ ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਹਾਨ ਦਖਾਇਆ, ਅੱਜ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸਾਡੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਨਗੇ।
        ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਬਲ ਬਖਸੇ ਅਤੇ ਵਿਛੜੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾ ਕਮਲਾ 'ਚ ਨਿਵਾਸ ਬਖਸ਼ੇ। ਮੇਰੀ ਇਹੋ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਜਲੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਲਈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਦੇਗ ਵਰਤ ਗਈ। ਲੋਕ ਤੁਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਗਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਗੋਤੇ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਨ 'ਮਰੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ-ਜਿਉਂਦੇ ਨਾਲ ਵੈਰ' 'ਅੱਖੀ ਦੇਖੀ ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੰਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਫਟਕਾਰਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਲੱਗੇ।
        ਮੈਂ, ਵਿਚਾਰਾ ਦਾ ਹਾਣੀ ਦੋਸਤ ਹੱਥੋਂ ਗਵਾ ਕੇ ਪਛਤਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

****

ਔਰਤ……… ਨਜ਼ਮ/ਕਵਿਤਾ / ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਾਇਲ

2012-01-18T12:23:00.000+10:30

ਵਾਂਗ ਦੀਵੇ ਦੇ ਜਲਦੀ ਏਂ ਤੂੰ,
ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੁਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ,
ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸੜਦੀ ਏਂ ਤੂੰ,
ਧੁੱਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਛਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਏਂ ਚਾਰ ਚੁਫ਼ੇਰੇ,
ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦੀ ਏਂ ਤੂੰ ਹਨੇਰੇ,
ਫਿਰ ਵੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ,
ਧੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸੜਦੀ ਏਂ ਤੂੰ,
ਧੁੱਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਛਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਤੂੰ ਲਗਦੀ ਏਂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਮੂਰਤ,
ਰੱਬ ਦਿਸਦਾ ਏ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਸੂਰਤ,
ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਕਦਰ ਨਹੀ ਪੈਂਦੀ,
ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸੜਦੀ ਏਂ ਤੂੰ,
ਧੁੱਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਛਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਜੰਮਣ ਮਰਨ ਤੱਕ ਕਈ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੰਢਾਵੇਂ,
ਸਭ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਹੀ ਚਾਹਵੇਂ,
ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ,
ਘਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸੜਦੀ ਏਂ ਤੂੰ,
ਧੁੱਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਛਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਗੁਰੂ ਪੀਰ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੇ
‘ਘਾਇਲ‘ ਜਿਹੇ ਵੀ ਸੀਸ ਝੁਕਾਉਂਦੇ,
ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ,
ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸੜਦੀ ਏਂ ਤੂੰ,
ਧੁੱਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਛਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।

****

ਭੇਡ ਚਾਲ……… ਲੇਖ / ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ ਐਮ.ਏ.ਬੀ.ਟੀ.

2012-01-18T10:46:00.000+10:30

ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ‘ਰੀਸ’ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਰੀਸ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਦਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਹ ਰੀਸ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ, ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ, ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅਤੇ ਓਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦਨ ਵਰਗੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਆਮ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ, ਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਟਿੱਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖੋ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਣੋ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਦੌੜ ਲਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬਣਾ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਫੇਰੀ ਤੇ ਆਏ ਰੁਸਤਮੇ ਹਿੰਦ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਲੱਖ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਹੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੇਹਨਤ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਫਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਆਮ ਚੱਲ ਪਈ ਸੀ:

ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਧਿਆਪਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਲਗ ਪਏ ਹਨ।
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਜਦੋਂ 1991 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਲਬੌਰਨ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਦੋ ਹੀ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਵਾਉਣ। ਜਦੋਂ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਪਿਛੋਂ ਅੰਕੜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਮੈਲਬੌਰਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ। 2001 ਅਤੇ 2011 ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਰਨਾਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਅਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀਏ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਜੋ ਸਪੌਂਸਰ ਸਪਾਊਜ਼ ਵੀਜ਼ੇ ਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀਆ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਰਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀਆ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਿੰਦੀ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯੂ.ਪੀ.) ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਅਗੇ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਤਾ ਜਿਹਾ ਸਾਰਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਭੇਡ ਚਾਲ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਖਬਰ ਸੀ ਕਿ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਤਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਉਜੱਡਾਂ ਅਤੇ ਗਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਹੈ।

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ‘ਪੰਜਾਬੀ’ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਅਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਹਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਹੀ ਗੱਲ ਉਜੱਡ ਅਤੇ ਗਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ; ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਰਖਾਂਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਭੁੱਲ ਜਾਣਗੇ। ਬੱਸ ਫੇਰ ਕੀ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਖੰਭ ਲਾ ਕੇ ਉਡ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਭਾਗਵਤ ਗੀਤਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੀ, ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ । ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਏਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਨ। ਹੁਣ ਆਓ ਲੱਚਰ ਗੀਤਾਂ ਵੱਲ, ਜੋ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਗਾਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ। ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਉਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਚਰਤਾ ਹੈ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਫਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਹੀ ਸੁਣੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਕਿਟ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਕ ਵੀ ਮਿਲ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਘਣਤਾ (14253 ਪ੍ਰਤਿ ਮੀਲ) ਕਰਕੇ, ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜ਼ੋਖਮ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਗਾਇਕਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਿੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਸੋ ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਹਾਵਤ, “ਭੁੱਖੀ ਮਹੀਂ ਤੇ ਗਿਲੀ ਤੂੜੀ” ਅਤੇ “ਮਰਦਾ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ” ਦੇ ਅਖਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਰੋਟੀ ਖਾਤਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾਅ ਉਤੇ ਲਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਹਿ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਆਖਰ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਸਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪੁਰਜੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਭੇਡ ਚਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਬੈਠੇ ਹੋ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਸਿਰ ਉਚਾ ਕਰੋ, ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਾਓ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਤਰਜਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨ ਮੰਗੋ। ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗੇਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਮਾਣ ਵੀ ਵਧੇਗਾ।
****

ਬੇਲਿਬਾਸ ਮੁਹੱਬਤ.......... ਕਹਾਣੀ / ਬਲਰਾਜ ਸਿੱਧੂ, ਯੂ. ਕੇ.

2012-01-17T23:59:00.003+10:30

ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ

ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਮੇਰੀ ਇਹਕਹਾਣੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਰੂਹ ਦਾ ਹਾਣੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਬੇਜੋੜ੍ਹ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਰੂਪੀ ਮਗਰਮੱਛ ਖਾਹ ਗਿਆ।-ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਯੂ. ਕੇ.

ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਢਾਸਨਾਲਾਈ ਖੜ੍ਹੀ ਡੋਨਾ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਨਾਵ ਨੂੰ ਨਹਾਰ ਰਹੀ ਹੈ।ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਦਿੱਸ ਸਰਹੱਦਬੰਧੀਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਹੱਦ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਡੋਨਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਮਛੇਰੇ। ਇਸ ਸਰਹੱਦ ਅੰਦਰਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਡੋਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਾਈਸਰੌਇ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਾਇਮ-ਮੁਕਾਮ ਰਾਜਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ) ਅਮਾਰਲ ਡੀ ਮੈਨੇਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਛੇਰੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਕੇ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਈਸਰੌਇ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇਹਨ।

ਕਿਸ਼ਤੀ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਦੇ ਕਰੀਬਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਉਸਦਾ ਅਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀਸਤਹ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਤਿੰਨੋਂ ਮਛੇਰੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਦੋਨੇ ਪਾਸੇ ਦੋ ਬਿਰਧ ਮਛੇਰੇ ਹਨਤੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਹੱਟਾ-ਕੱਟਾ ਨੌਜ਼ਵਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਧੜ ਨੰਗਾ ਤੇ ਤੇੜ੍ਹ ਸਿਰਫ ਧੋਤੀ ਹੈਜੋ ਭਿੱਜ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕੀ ਪਈ ਹੈ।

ਅਚਨਚੇਤ ਡੋਨਾ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਉਸ ਨੌਜ਼ਵਾਨ ਮਛੇਰੇ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਬੇੜੀ ਧੱਕਦੇਦੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਡੌਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂਉਸਦੇ ਡੌਲੇ 'ਤੇ ਬਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਲਾ ਤਾਵੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀਉਂ ਬਾਹਰ ਰੇਤੇ 'ਤੇ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਛੇਰੇ ਮੱਛੀਆਂ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ "ਏਕਦੋਮ ਮਾਰੋਗਮੱਛਲੀ।"(ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ) ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਉਝਲਦੇ ਹੋਏ ਚੰਗਿਆੜਾਂਮਾਰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਉਤਾਂਹ ਤੱਕ ਤੁੰਨੀ ਪਈ ਇਉਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦੀਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੋਵੇ।

ਡੋਨਾ ਦੀਆਂ ਉਸ ਗੱਭਰੂ ਮਛੇਰੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋਈਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਗਹੀਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,ਨਾ ਬੇੜੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੂਜੇ ਮਛੇਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤੇਸਿਰਫ ਉਹ ਜਵਾਨ ਮਛੇਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਆਹੀਸਤਾ-ਆਹੀਸਤਾ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਕਿਸ਼ਤੀ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਰਧ ਮਛੇਰੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਸਲਾਮਬਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡੋਨਾ ਖਾਮੋਸ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਗੱਭਰੂ ਮਛੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਬੁੱਢੇ ਮਛੇਰਿਆਂਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਡੋਨਾ ਨੇ ਪਾਉਲਾ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਉਲਾਨੂੰ ਘੂਰਦੇ ਹਨ, "ਸਲਾਮ ਕਰ ਓਏ, ਇਹ ਮਾਲਕਿਨ ਨੇ?"

"ਦਿਹੋ ਕੋਰੋ ਦਿਸ ਦਿਅਮ।"

"ਸ਼ੁਭ ਸਵੇਰ।" ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਫਤਿਹ ਦਾ ਜੁਆਬਦਿੰਦਿਆਂ ਜਿਉਂ ਹੀ ਡੋਨਾ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਤੱਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਉਲਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂਵਿਚਲੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸੇਕ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ-ਬਦਨ ਵਿਚ ਵੀ ਲਰਜ਼ਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਨੂੰਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਪਾਉਲਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪਾਉਲਾਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ।

ਦੂਜਾ ਬੁੱਢਾ ਮਛੇਰਾ ਵੀ ਨਾਲ ਲੜ੍ਹੀ ਜੋੜਦਾਹੈ, "ਹਾਂ, ਮਾਲਕਿਨ ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਫਤਾ ਭਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਸਾਡਾ ਫੇਰ ਵੀਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।... ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ ਮੱਛੀਆਂਚੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸੁਗਾਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਾਂਗੇ।"

"ਹਾਂ...ਅ...ਹਾਂ, ਠੀਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਵਾਂਗੀ।...ਇਹ ਅਜਨਬੀ ਕੌਣ ਹੈ?"ਡੋਨਾ, ਪਾਉਲਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ।

"ਮੋਜਮ ਛੇਦੋ।" (ਮੇਰਾ ਲੜਕਾ)

ਡੋਨਾ ਬਿਨਾ ਅੱਖ ਝਮਕਿਆਂ ਇਕ-ਟੱਕ ਪਾਉਲਾ ਵੱਲਵੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਘਰੇਲੂਨੌਕਰ ਦੀ ਲੋੜ੍ਹ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਹਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹੱਲ ਭੇਜ ਦੇਣਾ। ਬਾਂਕਾ ਜਵਾਨ ਹੈ।ਮੈਂਇਸਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੀ।"

"ਦੇਵ ਬਰੋਮ ਕੋਰਮ।" (ਧੰਨਵਾਦ) ਪਾਉਲਾਦਾ ਮਛੇਰਾ ਪਿਤਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

"ਤੁਕਾ ਮੇਲੋਂ ਕੁਸ਼ਲ ਜ਼ਲੋ।" (ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ) ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਨਖਰੇ ਨਾਲ ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਡੋਨਾ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਪਹਿਨਦੀਹੈ ਤੇ ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਛੇਰੇ ਮੱਛੀਆਂ ਸਾਂਭਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਡੋਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਕੇ ਪਾਉਲਾ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਪਾਉਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਦਿਖਾਈਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਪਾਉਲਾ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਪਾਉਲਾ ਵੀ ਡੋਨਾਦੀਆਂ ਸ਼ੋਖ ਅਦਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਾਉਲਾ ਉਮਦਾ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਲੈਕੇ ਵਾਇਸਰੌਇ ਦੇ ਕਿਲ਼੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਣੇ ਆਹਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹੱਲ ਦੀ ਡਿਉੜੀ 'ਤੇ ਪਾਉਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਟਾਕਰਾ ਡੋਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

"ਆ ਗਿਐਂ? ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਂਗਾ।" ਡੋਨਾ, ਪਾਉਲਾ 'ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਿਖਰੇਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਡਰਦਾ ਅਤੇ ਝਿਜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਨੀਵੀਂ ਪਾਲੈਂਦਾ ਹੈ, "ਜੀ, ਇਹ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।"

"ਅੰਦਰ ਲੈ ਆ।"

ਡੋਨਾ ਮੂਹਰੇ-ਮੂਹਰੇ ਤੇ ਪਾਉਲਾ ਉਸਦੇਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਮਹੱਲ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਉਲਾ ਮੱਛਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਵਾਈਸਰੌਇ ਦੇ ਕਦਮਾਂਵਿਚ ਧਰ ਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਵਾਈਸਰੌਇ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਵਾਈਸਰੌਇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਟੋਕਰੀ ਬਾਵਰਚੀਖਾਨੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਵਾਈਸਰੌਇ ਤੋਂ ਰੁਖਸਤੀ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਮੰਗਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਡੋਨਾ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਜ਼ਰਾ ਠਹਿਰੋ।... ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।"

"ਓ ਅੱਛਾ... ਅੱਛਾ।"ਵਾਈਸਰੌਇ ਪਾਉਲਾਵੱਲ ਨਿਰਖ ਨਾਲ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਤੱਕਦਾ ਹੈ।

"ਹੂੰ! ਕਾਠੀ ਤੇ ਢੀਲ-ਢੌਲ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸੋਹਣੀਏਏ ਜੁਆਨਾ। ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ ਤੇਰਾ?"

"ਮੋਜਮ ਪਾਉਲਾ।" (ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਪਾਉਲਾ ਹੈ)

"ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?"

"ਜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ ਤੋਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ।ਕਰਨਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਬਾਪ ਦਾਦਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤਾ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਦਾ... ਹੋਰ ਕੀ।" ਪਾਉਲਾ ਗਰੀਬੜੀ ਜਿਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

"ਦੇਖ ਬਈ, ਪਾਉਲਾ। ਸਾਨੂੰ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਢੋਹਾ-ਢੁਹਾਈਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਚਾਕਰੀ ਲਈ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਲੋੜ੍ਹ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਪੱਕੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇਵਾਂਗੇ ਤੇ ਵਾਧੂ ਸਮੇਂਤੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਚਲਾ ਜਾਇਆ ਕਰੀਂ।ਬੋਲ ਮੰਨਜ਼ੂਰ ਹੈ?" ਵਾਈਸਰੌਇ ਆਪਣੀ ਗਰਜ਼ਵੀ ਅਤੇ ਰੋਹਬਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੜਕਦਾ ਹੈ।

"ਹਜ਼ੂਰ, ਤੁਸੀਂ ਮਾਈ ਬਾਪ ਹੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।ਜੋਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਉਹ ਸਿਰ ਮੱਥੇ।"

"ਠੀਕ ਹੈ ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਪੱਕੀ।ਸਵੇਰੇ ਤੜਕਸਾਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਵੀਂ।"

"ਜੀ ਜਨਾਬ।" ਆਖ ਕੇ ਪਾਉਲਾ ਉਥੋਂ ਚੱਲਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਮਹੱਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਹਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਛੀਉਂ ਇਕ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਅਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

"ਐ ਮੇਛੇਰੇ… ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿੰਨੀ ਕੀਮਤੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਮੱਛਲੀ ਫਸਾਈ ਹੈ!"

ਪਾਉਲਾ ਪਿੱਛੇ ਪਰਤ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਡੋਨਾਖੜ੍ਹੀ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਕਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਡੋਨਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੁਸੀਨ,ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਕੇ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਣੀਏ ਹੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫੇਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਸੰਭਲ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾ ਚੁਰਾਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਡੋਨਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੇੜ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਦਾ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹੱਲ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਾਉਲਾ ਆਪਣੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੱਛਲੀਆਂ ਫੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਹੱਢ-ਪੈਰ ਦੁਖਦੇ ਸਨ।ਪਰ ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਕਾਫੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਨਜੋਸ਼ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਲ ਨਾਲ ਅਠਖੇਲੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੇਡੋਨਾ ਦੇ ਮੁਸਤਕਬਿਲ ਮੁਅਤਲਕ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਬਾਪੂ ਨੇ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆਸੀ ਕਿ ਡੋਨਾ ਨਿੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪੁਰਤਗਾਲ ਤੋਂ ਇਥੇ ਗੋਵਯਮ (ਗੋਆ) ਆ ਗਈ ਸੀ।

"ਕੀ ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਵਾਪਿਸ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਚਲੀਜਾਵੇਗੀ?" ਪਾਉਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਲਈ ਬਾਪੂਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਸੀ।

"ਰੱਬ ਜਾਣੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਲਾਟ ਸਾਬ੍ਹ ਨੂੰ ਹਾਕਮਵਾਪਿਸ ਬੁਲਾ ਲਵੇ ਤੇ ਫੇਰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣਾਪਵੇਗਾ।"

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂਪਾਉਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹਾਂ ਗੱਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥ ਤਲਾਸ਼ਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਇਕ ਛੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਤੇਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ ਭੱਜ ਕੇ ਬਗਲਗੀਰ ਹੁੰਦੀ... ਸੁੱਕੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਸਿਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਲੜ੍ਹ ਛੁਡਾ ਕੇਵਾਪਿਸ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਦੀ।ਪਾਉਲਾ ਆਪਣੀ, ਡੋਨਾ ਅਤੇਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਿਨਾਰੇ, ਛੱਲ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਤਸ਼ਵੀਹ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਚਿਤਵਦਿਆਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਦਾ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂਸੁਣੀ ਸ਼ਿਵਜੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਜੀ ਜੂਏ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀਪਾਰਵਤੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਦੀ ਨਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਹੀਟੁਕੜੇ ਗੋਵਾਪ੍ਰਸਥਾ (ਗੋਆ) 'ਤੇ ਬਣਵਾਸ ਕੱਟਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀਉਸਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੋਈ ਇਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਖਿਆਲਨਾਲ ਪਾਉਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਜੀ ਤੇ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਡੋਨਾ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਰੇਤੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਝੌਂਪੜ-ਪੱਟੀ ਵੱਲ ਚੱਲਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਿੱਕ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆਂ ਪਾਉਲਾ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਕਰਵਟਾਂ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂਵਿਚ ਨੀਂਦ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮੋਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੋਨਾ ਦਾ ਕਿਹਾ ਵਾਕ, "ਐ ਮੇਛੇਰੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿੰਨੀ ਕੀਮਤੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਮੱਛਲੀ ਫਸਾਈਹੈ!" ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਿਸਰੀ ਘੋਲ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਪਾਉਲਾ ਚਾਹੇ ਪਲਕਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾਜਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਦੋਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੋਨਾ ਦਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾਚਿਹਰਾ ਝਿਲਮਿਲਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ।ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਭਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਫੇਰਦਾ ਤਾਂ ਕੱਕੇ ਰੇਤੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂਉਹ ਡੋਨਾ ਦੇ ਕੂਲ੍ਹੇ ਪਿੰਡੇ ਨੂੰ ਸਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਮਾਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਤੇ ਉਹ ਡੋਨਾਦੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਢਿੱਡ ਪਰਨੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਡੋਨਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੇਟਿਆ ਪਿਆ ਹੋਣਦਾ ਤਸਵਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ।ਇੰਝ ਖੁਆਬਾਂ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਣਤੀਆਂ ਬੁਣਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਰਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਹੁੰ ਫੁਟਦਿਆਂ ਹੀ ਪਾਉਲਾ ਬੇਸਭਰੇਪਨ ਦੇ ਆਲਮਵਿਚ ਮਹੱਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਮਹੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਚਾਰ ਦਿਵਾਰੀ ਵਿਚ ਬੀਜਾਪੁਰਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਕਡੂੰਘੀ ਖਾਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਈਸਰੌਇ ਦਾ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰਬਾਗਵਾਨੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮਹੱਲ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ-ਬੁੱਟਿਆਂ ਨੂੰਪਾਣੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਡੋਨਾ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਜ਼ੁਸਤਜੂ ਵਿਚ ਪਾਉਲਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰਮਹੱਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਹਰ ਵਾਰ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਦੋਨੋਂ ਕਿਵਾੜ ਜਦੋਂ ਬੰਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੌਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁੱਡ ਕੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਸਵਾਰਦਿਆਂਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਦਿਹਾੜੀ ਬੀਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਗਰਮੀ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਰੀਰ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਮ ਲੈਣ ਲਈ ਉਹਕੰਮ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਜਿਉਂ ਹੀ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝਦਾਹੋਇਆ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਹੱਲ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਿੱਲੇਵਾਲ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਰਹੀ ਡੋਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਭਰ ਜੁਆਨ ਗੁੰਦਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀਰੂੰਅ ਦੇ ਫੰਬੇ ਰੰਗੀ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਰੰਬਾ ਛੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗਪੈਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਆ ਵਜਦਾ ਹੈ। ਖੁਰਪੇ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਧਿਆਨ ਡੋਨਾ ਵੱਲੋਂਹਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਡੋਨਾ ਖਿੜਖਿੜਾ ਕੇ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਘੁੱਟਣਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੋਲੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਲਹੂ ਦੇਖ ਕੇ ਡੋਨਾ ਤ੍ਰਬਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਹਾਉਕਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਡੋਨਾ ਦੇਮੁੱਖੋਂ ਨਿਕਲੀ "ਆਹ!" ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਐਨੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਕਰ ਕੇ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ‘ਆਹ!’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਇਕਅਜਿਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਰੁੱਗ ਭਰ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਰੂਬਲਾਂਤੋੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖਮ ਉੱਤੇ ਮਲ ਕੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਵਗਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸਫਿਰ ਚੁਬਾਰੇ ਵੱਲ ਝਾਕਦਾ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਉਥੋਂ ਆਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਮਹੱਲ ਵਿਚੋਂਇਕ ਨੌਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਬਾਅਦਪਾਉਲਾ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਾਉਲਾ ਘੜੀ-ਮੁੜੀ ਮਹੱਲ ਦੇਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਛੱਤ ਵੱਲ ਝਾਤੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਕਿੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਡੋਨਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।ਸ਼ਾਮ ਢਲੀਕੰਮ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਾਉਲਾ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਲੈ ਕੇ ਮਹੱਲਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।ਵਾਈਸਰੌਇ ਦਾ ਖਾਦਿਮ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਗਉੂਸ਼ਾਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕੇਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪਾਉਲਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਉਂਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ ਕੂੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਮਹੱਲ ਨੂੰ ਤਾੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰਡੋਨਾ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਮਹੱਲ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੇਗੋਦਾਮ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਢੋਹਾ-ਢੁਹਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਉਲਾ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਮ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੋਦਾਮ ਵਿਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਖ ਉਹਦੀ ਮਹੱਲ ਵੱਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਡੋਨਾ ਦੀ ਇਕ ਝਾਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਉਲਾ ਮਹੱਲ ਦੇਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਆਪਣੀ ਚਾਕਰੀ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਡੋਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਉਸ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੰਮਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹਦੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਚੁਸਤੀ-ਫੁਰਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰਨਿਰਜ਼ਿੰਦ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਹੀਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇੰਝ ਆਦਿਲਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਹੁਣ ਇਹ ਕਿਲ਼੍ਹਾਖੰਡਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ) ਵਿਚਲੇ ਮਹੱਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨਾਲ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਿੱਕ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਲੇਕਿਨ ਪਾਉਲਾ ਲਈ ਡੋਨਾ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਦੇਖਣਾ ਅਣਣਬੁੱਝੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਉਹ ਮਛੇਰਿਆਂਵਾਲੀ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਰਸੀਆਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਮੱਛਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਪਰ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਾਲੇ ਮੱਛੀ ਤੇ ਮੌਤ ਕਦੇ ਵੀ ਦੱਸ ਕੇ ਨਹੀਂਆਉਂਦੀਆਂ।

ਬਰਸਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੱਛੀ ਬੁੱਚੜਖਾਨੇ ਵਿਚਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਈਸਰੌਇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਵਾਈਸਰੌਇ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕੁਝਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਪਾਉਲਾ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾਹੈ।

ਮਹੱਲ ਦੇ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰਖਿੜਕੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਅਜ਼ੀਬ ਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਪੈਰ ’ਤੇ ਰੰਬਾ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਦੇਵੀ ਉਸਨੇ ਪਾਉਲਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਡੋਨਾ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਹ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਦੇਵੇ।ਪਾਉਲਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਸ ਐਨੀਗੱਲ ਹੀ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਅਕਹਿ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਸੀ।

ਪਰ ਹੁਣ ਜਦ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਉਲਾ ਉਸਨੂੰਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤੜਫ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪਾਉਲਾਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਬਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ’ਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਲੱਗੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪਾਉਲਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਮਛੇਰੇ ਰੱਸੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੰਡੀਆਂ, ਜਾਲ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਝੰਬਣ ਵਾਲੇ ਬਰਛੇ, ਭਾਲੇ ਅਤੇ ਮਸਤੂਲਦੁਆਲੇ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਾਦਬਾਨ ਆਦਿਕ ਸਮਾਨ ਇੱਕਠਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਡੋਨਾ ਦੂਜੇ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਪਾਂ ਮਾਰਨਬਹਾਨੇ ਪਾਉਲਾ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਸਕੀਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਡੋਨਾ ਇਹ ਨਿਤਨੇਮ ਹੀ ਬਣਾਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਦੁਪਿਹਰ ਨੂੰ ਡੋਨਾ ਸੈਰ ਬਹਾਨੇ ਮਹੱਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਸ਼ਾਮ ਢਲੀ ’ਤੇ ਜਦ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਾਪਿਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹਪਾਉਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ’ਤੇ ਮਹੱਲ ਵਾਪਿਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਦਿਨਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।…

ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ, ਮਿਲਣ ਤੇ ਰਸਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਡੋਨਾ ਦਾ ਜੀਅ ਨਾ ਭਰਦਾ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਉਲਾ ਨਾਲਰੱਜ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਝ ਨਿਸਦਿਨ ਦੂਣ-ਸਵਾਈ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮਛੇਰੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨਬੁੱਚੜਖਾਨੇ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੱਛੀਆਂਮੰਡੀ ਵਿਚ ਰੁਲਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।ਵਾਈਸਰੌਇ ਮੱਛੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਮਛੇਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜ-ਤੇੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦੇ।

ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਪਾਉਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆਂ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਰਲੋ ਮੱਛੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂਰਹਿ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਖੱਲ ਲਾਹੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਵੰਢੇ ਖੰਭ ਅਤੇਕੰਡਿਆਂ ਜਾਂ ਲੂਣ ਲਗਾ ਕੇ ਸੁੱਕਣੇ ਪਏ ਮਾਸ ਦੀ ਦੁਰਗੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਸੂਗ ਨਹੀਂਆਉਂਦੀ। ਮਰੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕ, ਕੱਢੀਆਂ ਅੰਤੜੀਆਂਤੇ ਗਲਫੜਿਆਂ ਦੀ ਸੜਾਂਦ, ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤੀਤਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਉਹ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਖੂਬ ਨੱਚਦੀ, ਗਾਉਂਦੀ ਤੇਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰ ਦੀ ਕੱਢੀ ਕਾਜੂਆਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਫੇਨੀ ਵੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ।ਪਾਉਲਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਡੋਨਾ ਨੂੰਰਿੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਮੱਛੀ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਕੇਲਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਵੀਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਮਾਂ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨੱਥ ਤੇ ਸਾੜੀ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ,ਸਗੋਂ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਂਗੜੀ ਢੰਗ ਨਾਲਸਾੜੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਜਾਚ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਈਸਰੌਇ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਡੋਨਾ ਦੇ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੀਬਸਤੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਕੰਨ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣ ਲੈ ਕੁੜੀਏ। ਇਹਨਾਂ ਛੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂਲਾਈਦਾ ਹੁੰਦੈ। ਇਹ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਰਈਸਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਪੜੀਆਂਵਿਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।”

“ਕੀ ਇਹ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਇੰਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ?ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਨੇ?”ਡੋਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਿਰਹਾ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਈਸਰੌਇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਭਰੇ ਕੌੜੇ ਥੁੱਕ ਨੂੰਥੁੱਕਦਾ ਹੈ, “ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪੈਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਸਿਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂਸ਼ਾਸਕ ਹਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਗੁਲਾਮ ਨੇ। ਮੈਨੂੰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂਹੈ। ਨਫਰਤ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ…।”

“ਨਫਰਤ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੁਰਤਗਾਲ ਤੋਂ ਤਿਜ਼ਾਰਤ ਬਹਾਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਧੋਖੇਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਕੁਮਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜੈਸੂਏਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਨੂੰਆਪਣੇ ਵਤਨ ਵਿਚੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਣ ਵੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂਇਹਨਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਖੋਹ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਤ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂਦਾ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਕੇ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ‘ਆਵਰ ਲੇਡੀ ਔਫ ਮਿਰਕਲਜ਼’ (ਮਾਪਸਾ, ਗੋਆ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਚਰਚ 1594 ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਸੀ।) ਚਰਚ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਲੋਕ ਕਦੇ ਕੁਸਕੇ ਹਨ? ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਫਰਤ ਕਿਉਂ? ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੌਤਨਾਲ ਖੇਲ੍ਹ ਕੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਫਲ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇਹਾਂ। ਨਫਰਤ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

“ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਬਸ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦਤੂੰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਲੱਗੀ ਸਮਝ?” ਵਾਈਸਰੌਇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਡੋਨਾ ’ਤੇ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾਹੈ।

“ਠੀਕ ਹੈ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਹੱਲ ਦੀ ਚਾਰ-ਦਿਵਾਰੀ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਸਾਹ ਘੁੱਟਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹਾਂ।”

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹੱਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਾਂਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ ਤੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾ ਸੈਰ ਕਰ ਆਇਆ ਕਰ। ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।”

ਡੋਨਾ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਚਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

“ਠੀਕ ਹੈ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਸੈਰ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।”

ਵਾਈਸਰੌਇ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਕੇ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਬਿਨ ਨਾਗਾ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀਵਿਚ ਬੈਠਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀਖੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਹ ਜੀਅ ਭਰ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੌਸਮ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਡੂੰਘਾਈਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣ-ਗਾਨ ਤੱਕ ਅੱਪੜ ਜਾਂਦੀਆਂ।ਕਦੇ-ਕਦਾਈ ਉੱਠਣਵਾਲੀਆਂ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪੁੰਗਰਦਾ ਹੋਇਆ ਘਣਾ ਦਰਖਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾਹੈ।…ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਤੁਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੋਨਾ ਤੇਪਾਉਲਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਕਦਮ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਤੁਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।…

ਪਰਤਗਾਲ ਦੇ ਇਕ ਧਨਾਢ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰਅਲਵੋਰ ਦਾ ਸਾਮੰਤ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਡੀ ਟਿਵੋਰਾ ਵਾਈਸਰੌਇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ,ਹੈਸੀਅਤ ਅਤੇ ਰੁਤਬਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੂਟੋ ਮਾਇਓਰ ਘਰਾਨੇ ਦੇਚਸ਼ਮ ਚਿਰਾਗ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਨਾਲ ਡੋਨਾ ਦਾ ਪਿਤਾਡੋਨਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰਅਣਕਿਸੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਭੁਚਾਲੀ ਝਟਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾਵਾਪਰਨ ਦਾ ਕਦੇ ਇੰਤਖਾਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਪਾਉਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਵਿਖ ਦੇ ਮਹੱਲਉਸਾਰੀ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਕਾਸ ਮਾਰਗ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂਆਉਂਦਾ। ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਇਲਮ ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਬਾਪ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੀਸ਼ਾਦੀ ਪਾਉਲਾ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਡੋਨਾ ਦੀ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਨਾਲ ਮੰਗਣੀਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਕਈ ਦਿਨ ਮਹੱਲ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਈਦਿਨ ਰਾਤ ਰੋਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ’ਤੇ ਨਿੱਤ ਕਿਸ਼ਤੀ ਲੈ ਕੇ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਢੈਲਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਗਾਈ ਦਾ ਕੁਝ ਦਿਨ ਮਾਤਮ ਮਨਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਡੋਨਾਨੂੰ ਪਾਉਲਾ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰਾਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾਘੱਲਦੀ ਹੈ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਪਾਉਲਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕੋਲ ਡੋਨਾ ਨੂੰਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਜਣੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇਹਨ। ਦੋਨੋਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਡੋਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਪਾਉਲਾਆਪਣੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਤੋੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।ਸਿਰਫ ਚੱਪੂਆਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ’ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖਲਬਲੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤਮਈ ਅਵਾਜ਼ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਗੂੰਝ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀਹੈ।

ਮਲਾਹ ਬਣਿਆ ਪਾਉਲਾ ਚੱਪੂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾਹੈ।ਉਸਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਯੰਤਰ (ਕੰਪਾਸੀ) ਦੀ ਲੋੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਹਵਾ ਦੀਛੋਹ ਤੇ ਬਾਦਬਾਨ ਦੀ ਖਿੱਚ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਘਾੜਤਾ ਘੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕਿੱਥੇ ਤੂੰ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਗਰੀਬ ਮਛੇਰਾ ਤੇਕਿਥੇ ਡੋਨਾ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ! ਕੀ ਮੇਲ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ? ਬਸ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ ਤੂੰ ਸਾਹਿਲ ਹੈ ਤੇ ਡੋਨਾ ਮਾਲਕਿਨ ਇਕ ਛੱਲ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਕੇ ਮਿਲਣਾ ਸੀ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਤਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਰਲਣਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਦੁਨੀਆਵੀ ਸੱਚ ਹੈ!!!”

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਡੋਨਾ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਚਲਦੀਹੈ, “ਡੋਨਾ ਤੂੰ ਇਸ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਹੈਂ, ਪਾਉਲਾ ਜ਼ੁਆਰੀ ਤੇ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਮਾਨਡੋਵੀ ਉਹ ਦੋ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਿਲਣਾ ਹੈ… ਸਮਿਲਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਹੋ ਸੱਚ ਹੈ!!!”

ਅਚਾਨਕ ਪਾਉਲਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਖਿਆਲੀ ਸੰਸਾਰ ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰਆਉਂਦੀ ਹੈ “ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਉਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ?”

“ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਖਤਮ ਹੋਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

“ਫੇਰ ਕੀ ਹੈ? ਚੱਲ ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੂਰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।” ਡੋਨਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤੋਰ ਲੈਂਦਾਹੈ।ਪਤਵਾਰ ਦੀ ਹੱਥੀ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਬੇੜੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਧੀਮੀ ਚਾਲ ਵਿਚਕਿਸ਼ਤੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

“ਕੀ ਗੱਲ ਤੇਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦਾ? ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਦਦ ਕਰਾਂ?”

ਡੋਨਾ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾ ਕੇਪਾਉਲਾ ਦੇ ਪੱਟਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਚੱਪੂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਉਹਦੇ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਉਲਾ ਦੀਚੱਪੂ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਮਾਲ…ਕਿ…ਨ, ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤਾਂ…।”

ਡੋਨਾ ਵਿਚੋਂ ਟੋਕਦੀ ਹੈ, “ਸ਼ੱਸ਼…ਸ਼ੀ…ਅ…ਈ…ਅ! ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਇਥੇ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਦਿਸੇਗਾ, ਜੋ ਆਪਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ।…ਓਅ ਦੇਖ ਗੋਵਯਮਇਥੋਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆਂ ਕਿੰਨਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀਨੂੰ ਕੀ ਸੋਚ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ?”

“ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜਮਦਗਨਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚਕਰਣ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਮਾਤਾ ਦੇ ਕੁਸ਼ਿਕਵੰਸ਼ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰਦਿਵਯਅਸਤਰ ਪਰਸ਼ੁ (ਕੁਹਾੜਾ) ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੈਹਯਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵਿਚਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਤੀਰ ਮਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਿਆ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮਨੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਬੈਠ ਕੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਤੇ 96 ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਵਸਾਇਆ (ਇਸਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਗੋਆ ਦਾ ਬੇਨਾਲੀ Benaulin ਪਿੰਡ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ)। ਇਹ ਗੋਵਯਮ ਉਹੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਗੋਪਕਾਪਟਨਮਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਮਾਨਤਾਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਗਧ ਨਰੇਸ਼ ਜਰਾਸਿੰਧ ਨੂੰ ਇਥੇ ਹਰਾਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਮਾਨਚਲ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਊ ਪਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਪਕਪੁਰੀ ਵਜੋਂਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਪਕਪੁਰੀ ਤੋਂ ਵਿਗੜ ਕੇ ਗੋਵਾਪੁਰੀ, ਗੋਵਮਾਨਚਲ ਹੁੰਦਾ ਅੱਜ ਇਹ ਗੋਵਯਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ…।” ਬੋਲਦਾ ਬੋਲਦਾਪੋਅਲਾ ਰੁੱਕ ਕੇ ਡੁੰਗਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਪੋਅਲਾ ਵੱਲ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, “ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੈ?”

“ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।”

“ਇਹ ਤਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਆਰੀਅਨਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਭੋਜ, ਛੇਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤਬ੍ਰਹਾਮਣਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।321 ਪੂ: ਈ: ਤੋਂ 185 ਪੂ: ਈ ਤੱਕਮੋਰੀਆ ਵੰਸ ਨੇ ਗੋਯਵਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁੰਤਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ।ਉਹ ਪੁੰਨਾ ਨਾਮੀ ਬੋਧੀਭਿਖਸ਼ੂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਧਰਮ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇਥੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।”

“ਪਰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਲੱਗ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।” ਪਾਉਲਾ ਡੋਨਾ ਨੂੰਵਿਚੋਂ ਟੋਕਦਾ ਹੈ।

“ਹਾਂ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਮੋਰੀਆ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰਾਠੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਨੰਦ ਚੁੱਟੂਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 100 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸਤਵਾਹਣ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਭੋਜ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਦਰਪੁਰ ਤੋਂ 300 ਸਾਲ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਐ। ਕੋਂਕਣ, ਮੋਰੀਆ ਤੇ ਕਾਦੰਬਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿਚ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ 580 ਈ: ਤੋਂ 750 ਈ: ਤੱਕ ਬਾਦਾਮੀਦੇ ਰਾਜੇ ਚਾਲੂਕੀਆ ਨੇ ਚੰਮ ਦੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ।ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿਲਹਾਰ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂਖੋਹ ਕੇ 200 ਸਾਲ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜ਼ਮਾਈ ਰੱਖਿਆ।973 ਈ: ਵਿਚ ਮੁੜ ਚਾਲੂਕੀਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੁੱਸਿਆਰਾਜ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਚਾਲੂਕੀਆ ਤੇ ਸਿਲਹਾਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉੱਠਾ ਕੇ ਕਾਦੰਬ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾਸਾਸਤਦੇਵ 979 ਈ: ਵਿਚ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ।ਕਾਦੰਬ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ 300 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਸਮੇਂ 1030 ਈ: ਤੱਕ ਚੰਦਰਪੁਰਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਹੀ। ਤਾਂਬਦੀ ਸਰੁਲਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਅਦ ਗੋਪੀਕਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ।14ਵੀ: ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਹੋਈ। 1312 ਈ: ਵਿਚ ਉਹਨਾਂਨੇ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ। 1327 ਈ: ਅਤੇ 1342 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦਤੁਗਲਕ ਨੇ ਦੋ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। 1352 ਈ: ਵਿਚ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੁਸਮਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਵਿਜੈਨਗਰ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਹਰੀਹਰ ਪਹਿਲੇ ਨੇ 1378 ਈ: ਵਿਚ ਇਥੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 100 ਸਾਲ ਉਸਦਾ ਵੰਸ਼ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1469 ਈ: ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਫੇਰ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਪਰੰਤ 1472 ਈ: ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਹਿਮੂਦ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਕੇਵਲਵੀਹ ਸਾਲ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਬਰਾਹਿਮ ਯੂਸਫ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹਨੂੰ ਲੁੱਟਾ ਬੈਠੇ।” ਡੋਨਾ ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, “ਤੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂਤੁਹਾਡੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ 1509 ਈ: ਤੋਂ 1510 ਈ: ਤੱਕ ਰਾਜ ਹਥਿਆ ਲਿਆ।”

ਡੋਨਾ ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਜੁਆਬ ਦੇਣਲੱਗਦੀ ਹੈ, “ਹਾਂ ਤੂੰ ਸਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। 1498 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਸਾਡਾਜ਼ਹਾਜ਼ਰਾਨ ਵਾਸਕੋ ਡੀ ਗਾਮਾ ਜਦੋਂ ਇਥੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਿਸ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਗਰਮਮਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਢਿੰਡੋਰਾ ਪਿੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅਲਫਾਨਸੋ ਡੀ ਅਲਬੂਕਰਕ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਅਧੀਨਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਵਾਸਕੋ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ।ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਿਵੇਂ 1460 ਈ: ਵਿਚ ‘ਸਾਫਾ’ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸੀਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਸੀਂ ਉਵੇਂ ‘ਬਾਮ ਜੀਸਜ਼’ ਤੇ ‘ਸੇ ਕਥੀਡਰਲ’ ਵਰਗੇ ਗਿਰਜ਼ਾਘਰਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।ਹੂੰ! ਬੜੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖੇ ਹਨ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ। - ਚੱਲ ਛੱਡ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂਨੂੰ ਆਪਾਂ ਕੀ ਲੈਣੈ।”

ਡੋਨਾ ਚੱਪੂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧੜ ਨੂੰ ਮਰੋੜਾਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਗਲ੍ਹ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਲੈਂਦੀ ਹੈ, “ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮਾਨਡੋਵੀ ਦਰਿਆ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਮਾਵੇ ਮੈਂਜ਼ੁਆਰੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਜ਼ਜਬ ਕਰ ਲੈਣਾਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।”

“ਕੀ ਮਤਲਬ?”

“ਆ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਮਤਲਬ ਸਮਝਾਵਾਂ।” ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਿਛਲ-ਖੁਰੀ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦੀਹੈ।ਪਾਉਲਾ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗੋਡਣੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੱਟਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰਰਫਤਾ-ਰਫਤਾ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ…ਫੇਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਪੇਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀਮੱਛੀਆਂ ਖਿੱਚਣ ਕਾਰਨ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਅੱਟਣ ਤੇ ਉਤਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਚਮੜੀ ਖੁਸ਼ਕਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਡੋਨਾ ਦੇ ਬਦਨ ਨੂੰ ਪਲੋਸਦੇ ਹੋਏ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਹੱਥ ਡੋਨਾ ਦੀ ਹਿੱਕ ਤੱਕਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਡੋਨਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਹੇਠ ਆਏ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਕੇ ਪਾਉਲਾ ਤੋਂਆਪਣੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟਵਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਾਉਲਾ ਇਕਦਮ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਿਛਾਂਹਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

“ਨਾਰੀਅਲ ਨ੍ਹੀਂ ਤੋੜ੍ਹੇ ਕਦੇ?” ਡੋਨਾ ਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਭੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂਵਿਚ ਕਾਮੁਕ ਅਕਾਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

“ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਨਾਰੀਅਲ ਈ ਤੋੜ੍ਹੇ ਆ। ਹੋਰ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਟੀਸੀ ਆਲਾ ਬੇਰ ਤੋੜ੍ਹਨਾ ਸੀ।”

“ਤੋੜ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖ ਲੈ। ਟੀਸੀ ਵਾਲਾ ਬੇਰ ਤਾਂ ਆਪ ਟੁੱਟ ਕੇ ਤੇਰੀ ਝੋਲੀ ’ਚ ਡਿੱਗਣ ਨੂੰਫਿਰਦੈ।” ਐਨਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਲਿਟਾ ਕੇ ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਚੁੰਮਣ ਲੱਗਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਉਲਾ ਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ੂਕਦਾ ਵੇਗ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਹੁੰਦਾ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਪਈ ਡੋਨਾਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਦਨ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਨਪੀੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਉਲਾ ਦੇਕੁੜਤੇ ਦੀਆਂ ਤਣੀਆਂ ਤੋੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਪਰਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਜ਼ਬ ਦੀਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਵਸਤਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।… ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਡੋਨਾ ਦੇ ਜ਼ਿਸਮ ਤੋਂ ਇਉਂ ਤਿਲਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਖੋਪੇ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ’ਚੋਂ ਸ਼ਿਗਾੜਾ ਮੱਛੀਤਿਲਕਦੀ ਹੈ।

ਗਾਇਕ ਪੰਛੀ ਬੇੜੀ ਉੱਪਰ ਨੀਵਾਂ-ਨੀਵਾਂ ਉੱਡਦਾਹੋਇਆ, ਚਹਿਚਹਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਹਿਕ ਕਿਸੇ ਸੁਰਬਧ ਗੀਤ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਮੱਧਮ-ਮੱਧਮ ਰੁਮਕਦੀ ਪੌਣ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਸੰਗੀਤਮਈ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਤਿੱਤਰ-ਖੰਭੀ ਬੱਦਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂਹਨ।ਸਥਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਬੇੜੀ ਹਿਚਕੋਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।…

…ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਦੋਨਾਂ ਜਵਾਨ ਜਿਸਮਾਂ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।…

ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਉਂਗਲਾਉਂਦੀਡੋਨਾ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭੂਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਮਾਨਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਪਾਉਲਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਨਸ਼ੀਆਈ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, “ਚੱਲੀਏ?”

“ਚੱਲੋ।”

ਉੱਠ ਕੇ ਦੋਨੋਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਕੰਢੇ ਵੱਲ ਰੁੜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ’ਤੇ ਲਾਲੀਆਂ ਆਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਿਖਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਉਲਾ ਵੀ ਰੁਮਕਦੀ ਪੌਣਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਰ-ਓ-ਤਾਜ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸਦਾ ਹੈ।ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕਦੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੰਗਾਵਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ (ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ) ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚਰੰਗਦਾਰ ਬੁਲਬੁਲੇ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਬੜ੍ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖ-ਦੇਖ ਡੋਨਾ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਰਖਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਮੱਛੀਆਂਕਿਵੇਂ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹੋ?”

“ਮੱਛੀਆਂ ਪਕੜਣ ਦੇ ਬੜੇ ਦਅ-ਪੇਚ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ ਹੁਨਰ, ਇਕ ਕਲਾ ਹੈ।ਏਕਣਨ੍ਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਣੀ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।” ਪਾਉਲਾ ਮਲਕੜੇ ਜਿਹੇ ਚੱਪੂਆਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀ ਵਿਚਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਲ ਪਈ ਗੁੱਥਲੀ ਵਿਚੋਂ ਚੋਗਾ ਕੱਢ ਕੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਡੂੰਘੇਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀਆਂ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ’ਤੇ ਚੋਗਾ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀਤਲ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੁਆਲੇ ਤੈਰਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਉਲਾ ਨਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਫੁੰਕਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਦੀਨਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਲਾਹਟ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਤੋਂ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮੱਛੀ, ਮਾਦਾ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੋਗਾ ਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਧੋਖਿਆਂ, ਫਾਹੀਆਂ ਅਤੇਫੰਧਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਮੱਛੀ ਦੇ ਖਸਲਤ ਹੈ।ਮੱਛੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਜਿੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਉਤਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਚਨ ਦਾ ਖਤਰਾ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਉਲਾ ਕੌਡ, ਮੈਡੋਕ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਝਿੰਗਰਾ, ਸਾਰਡੀਨ, ਸ਼ਾਰਕ, ਡੌਲਫਿਨ, ਸ਼ਰਿੰਪ, ਐਲਬੋਕਰ, ਆਦਿਕ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਝੁੱਡ ਦੇਖ ਕੇ ਪਾਉਲਾ ਯਕਦਮ ਪਾਣੀਵਿਚ ਝਪਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਹੱਥ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਜਿਉਂਦੀਜਾਗਦੀ ਮੱਛਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

“ਇਉਂ ਫੜ੍ਹਦੀ ਐ ਅਸੀਂ ਮੱਛੀ।” ਮੱਛੀ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚੋਂ ਛੁੱਟਣ ਲਈ ਛਟਪਟਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਉਲਾ ਤੜਫਦੀਹੋਈ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਕੋਲ ਪਈ ਲੂਨ ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਚੱਪੂ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇਡੋਨਾ ਦੇ ਗਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਰੁਮਾਲ ਉੱਡਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਉਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਰੁਮਾਲਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਝੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਡੋਨਾ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਉਸਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ ਦਿੰਦਾਹੈ।

“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਤੈਰਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਲੀਰ ਬਦਲੇਤੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਜ਼ੋਖਮ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਪਾਈ?ਜੇ ਤੂੰ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਫੇਰ?” ਡੋਨਾ ਗਿੱਲੇਰੁਮਾਲ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜਦੀ ਹੈ।

“ਤੈਰਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਛੇਰੇ ਆਪਣੀਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ।”

“ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਸਮੁੰਦਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਿਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਪਾਉਲਾ ਗੰਭੀਰ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, “ਨਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤਾਂਸਾਡੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੋ ਵਕਤ ਦਾ ਆਹਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਸਪੇਨੀ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਔਰਤ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਲਾ ਮਾਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਔਰਤ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਜੋ ਦਾਤਾ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਰੁੱਸਦੀ ਜਾਂ ਖਰੂਦ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਵੀਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ। ਕਦੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਦੇਖੀਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੈਨੂੰਮਹਿਬੂਬ ਵਾਂਗ ਹੁਸਨਾਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਚੰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਨੂੰਇਕ ਮਰਦ। ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਸਵਾ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਆਏ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੋਰਦਾਹੈ।”

“ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।”

“ਠੀਕ ਹੈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।”

ਡੋਨਾ ਇਸਰਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, “ਖਾਹ ਮੇਰੀ ਸਹੁੰ?”

“ਤੇਰੀ ਸਹੁੰ।” ਪਾਉਲਾ ਆਪਣੀ ਘੰਢੀ ਤੋਂ ਚੁੰਡੀ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਦੋਨੋਂ ਖਿੜਖਿੜਾ ਕੇ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।ਮੱਠੀਚਾਲ ਚਲਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਤੇ ਪਾਉਲਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਰ ਲਈਆਉਂਦੇ ਤੇ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਸਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਪਿਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਉਲਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੇਤੇਲ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਦਿਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਛੇਰੇ ਤੜਕੇ ਨਿਰਨੇ-ਕਾਲਜ਼ੇ ਇਹੋਤੇਲ ਪੀ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਲ ਮਹਿਜ਼ ਠੰਡ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।ਬਲਕਿਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਉਲਾ ਚੁਸਕੀਆਂ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਤੇਲ ਪੀ ਲਿਆਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਸਵਾਦ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਘਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਉਲਾ ਡੋਨਾ ਨੂੰਭੁੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਠੋਸ, ਤਾਸੀਰ ਦੀ ਠੰਡੀ ਤੇ ਸੁਆਦੀ ਟਿਊਨਾ ਮੱਛੀ ਦਾ ਜ਼ਾਇਕਾ ਵੀ ਚਖਾ ਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਰਸਾਤ ਰੁੱਤ ਜੋਬਨ ’ਤੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦਿਨਰਾਤ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਤੇ ਪਾਉਲਾ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਉਲਾਡੋਨਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਲੜਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇਮਨਸੂਬੇ ਘੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਮਿਲਦੀ।

ਪਾਉਲਾ ਮਹੱਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਪਣੀਨਵੀਂ ਝੁੱਗੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।… ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਉਸ ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨੀ ਘੁੰਡ ਕੱਢੀ ਇਕ ਔਰਤ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਹੈ। ਘੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਔਰਤ ਦਾ ਨੱਕ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੱਥਨੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਉਲਾਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹਘੁੰਡ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਉਲਾ ਮਛੇਰਨਾ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਲਿਪਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

…ਬਾਹਰ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਇਕ ਬਦਨ ਹੋਈਆਂ ਦੋਰੂਹਾਂ ਛਰਾਟੇ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ… ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਾਰਜ਼ਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।ਸਾਗਰੀ ਤੱਟ ’ਤੇ ਤਾੜ ਅਥਵਾ ਖਜੂਰ ਦੇ ਕਰੜੇ ਟਾਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਕਰਕੇ ਜੋੜੇ ਸਖਤ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਝੁੱਗੀ ਦੀ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹੀਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੁੰਦੀਹੈ। ਉਹ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀ ਰੇਤ ’ਤੇ ਆਨੰਦ-ਪ੍ਰਮੋਦ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਲੇਟੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੱਨਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਮਹਿਸੂਸਕਰਦੇ।

ਡੋਨਾ ਨਿੱਤ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਛੇਰਨਾ ਦੇ ਭੇਸਵਿਚ ਪਾਉਲਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਹ ਮਹੱਲ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਦੁਪਿਹਰ ਤੱਕ ਸੁੱਤੀ ਨਾ ਉੱਠਦੀ।

ਡੋਨਾ ਦੇ ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿਣ ਨਾਲਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਉਸਦੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤੇ ਅਹਿਮ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਡੋਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਡੋਨਾ ਨੱਕ ਬੁੱਲ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਦਿੰਦੀ।ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਡੋਨਾ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੇਖਬਰ ਡੋਨਾ ਜਦੋਂ ਇਕ ਰਾਤ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਪਾਉਲਾ ਦੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਡੋਨਾ ਤੇਪਾਉਲਾ ਦੇ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਦੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਸੱਪ ਲਿਟਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਭਾਫਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ।ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡੋਨਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਲਈ ਜਦੋਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਵਾਈਸਰੌਇ ਨੂੰ ਡੋਨਾ ਤੇ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਈਸਰੌਇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂਨਾਲ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਛੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਕੇਇਹ ਖਬਰ ਉੱਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਉਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਲੋਕ ਇਸ ਸਮਾਚਾਰ ’ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇਯਕੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਡੋਨਾ ਦਾ ਮਨ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਉਲਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਤੈਰਾਕ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਰੋਜ਼ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਪਾਉਲਾ ਦੇਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਨਿਕਲ ਆਉਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਰੀਤੁਫਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਫਾਨ ਥਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਮਰਿਆ ਪਿਆਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਡੌਲੇ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਕਾਲਾ ਤਾਵੀਜ਼ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੋਲੇ ਦੇਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਛੇਰੇ ਪੋਲੇ ਦੀ ਲੋਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੋਲੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇਉਸਦਾ ਮਾਤਮ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੀਰਨੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੀ ਤੱਕ ਕੇ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਡੋਨਾ ਨੂੰਮੁਖਾਤਿਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, “ਮਛੇਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਜ਼ਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖ ਇਹ ਮੋਤੀ ਤੇਰੇ ਉਮਰ ਭਰਕੰਮ ਆਉਣਗੇ। ਮਛੇਰੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਤੜਫਾ-ਤੜਫਾ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਬੋਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?”

ਡੋਨਾ ਅੱਖਾਂ ਅੱਡ ਕੇ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾਇਆ ਹੈ? ਕਿਉਂ?”

“ਹਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਪਤਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਮਹੱਲ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਮੇਰੀ ਰਖੇਲ ਬਣਨ ਦੇਕਾਬਲ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਗਲ ਲਈ ਵਰਤਾਂਗਾ। ਇਤਮਿਨਾਨ ਨਾਲ ਪੁਰਤਗਾਲ ਜਾਕੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ।” ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਹਾਸਾ ਹੱਸਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਡੋਨਾਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਵਜੂਦ ਇੰਝ ਪਥਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇੰਨਸਾਨਨਹੀਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁੱਤ ਹੋਵੇ।

ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪਣਾਜੀਵਨ ਬੇਮਾਇਨਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹੱਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਤੁਰਦੀ ਹੈ।ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਡੋਨਾ ਪਹਾੜੀਦੀ ਚੋਟੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾ ਕੇ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, “ਕਿਥੇ ਚੱਲੀ ਹੈਂ?”

“ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ।ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂਸਾਨੂੰ ਇਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਵੋਂਗੇ? ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਮਹਿਜ਼ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ।ਮੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੁਹਾਨੂੰਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ?”

ਡੋਨਾ ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਛੁਡਾ ਕੇਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਭੱਜਦੀ ਹੈ।

ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਦੌੜ ਕੇ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲੈਂਦਾਹੈ। ਹੱਥੋਂ ਪਾਈ ਵਿਚ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਘਰੂਟ ਮਾਰਦੀਹੈ।ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਡੋਨਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾੜ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰ-ਜ਼ਿਨਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਡੋਨਾ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਨਿਰਵਸਤਰ ਪਈਡੁੱਸਕ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਦੇ ਤਨ ’ਤੇ ਇਕ ਵੀ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਗਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਹਿਨੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾਦੇ ਜੋ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਲੋਹੜੇ ਦੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਫਰੈਂਸਿਸਕੋ ਡੋਨਾ ਨੂੰ ਬਾਂਹੋਂ ਫੜ੍ਹਕੇ ਉਠਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ।ਫਰੈਂਸਿਸਕ ਉਸਨੂੰ ਘੜੀਸਦਾ ਹੋਇਆ ਪਹਾੜ ਦੀਚੋਟੀ ’ਤੇ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਧੱਕਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਡੋਨਾ ਦੀ ਨਗਨ ਲਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੇ ਗਲ੍ਹ ਵਿਚਕੇਵਲ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਐਨਾ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕੱਲ੍ਹ ਉਸਦੀਬੇਲਿਬਾਸ ਮੁਹੱਬਤ ਪਈ ਸੀ।

ਅੰਤਿਕਾ: ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਵੇਂ ਕਿਪਾਉਲਾ ਹਿੰਦੂ ਸੀ, ਪਰ ਮਛੇਰੇ ਡੋਨਾ ਅਤੇ ਪਾਉਲਾ ਨੂੰ ਇਕੋ ਕਬਰ ਵਿਚ ਦਫਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਇਸਰੌਇ ਉਹਕਬਰ ਤੁੜਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਹੀ ਰਾਤ ਵਾਇਸਰੌਇ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਇਸਰੌਇਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਲੜਕੀ ਗੋਦ ਲੈ ਕੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੜਕੀ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਇਸਰੌਇ ਹੱਥੀਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਂਦੀ ਕਾਸਪਰ ਡਿਆਸਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਮਛੇਰੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲੜਕੀ ਦੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਡੋਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਲੜਕੀ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਕਬਰ ਮੌਜੂਦਾ ਕੈਬੋ ਰਾਜ ਭਵਨ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਕਰਿਆ ਹੋਇਆਹੈ:- “Dona Paula Menezes, mother de Dom Antonio Souto Maior jas nestasepultura. Faleceuaos 21 de decembro de 1682. Pede hum Pe. N.e Uma Ave Ma porsva alma.” (ਇਥੇ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਮੈਨਜ਼ਿਜ਼, ਮਾਤਾ ਡੋਮ ਐਨਟੀਨੋ ਸੂਟੋ ਮਾਓਰ ਸਦੈਵੀ ਨੀਂਦਸੌਂ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਤਕਾਲ 21 ਦਸੰਬਰ 1682. ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚਰਨਾ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਦੇਵੇ।)

ਡੋਨਾ ਅਤੇ ਪਾਉਲਾ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਚਾਰ ਸੌਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਗੋਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਬਣਾਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦਵਾਇਸਰੌਇ ਆਪਣੇ ਉਸ ਓਡਾਵਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ’ਤੇ ਭਟਕਦੀਆਂਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਡੋਨਾਪਾਉਲਾ ਬੀਚ ’ਤੇ ਹਨੀਮੂਨ ਮਨਾਉਣ ਗਏ ਕਿਸੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਗੋਆ ਵਾਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਡੋਨਾ ਪਾਉਲਾ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਿਆਂ ਗੋਆ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

****

ਬੇਗੈਰਤ ਕਿੱਥੇ ਵਸਦਾ ਏ.......... ਲੇਖ / ਯੁੱਧਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ

2012-01-17T23:35:00.000+10:30

ਬੇਗੈਰਤ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਿ਼ਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਮਝਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਬੜੀਆਂ ਅਟਪਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹਿ ਦੇਵੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੇਗੈਰਤਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਬੈਠੇ ਹਾਂ । ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਸਾਡੀ ਵੀ ਸਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ । ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ । ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਗੈਰਤਾਂ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਹਾਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦੇ ਮਾਲਕ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਘਰਵਾਲੀ ਨੇ ਘਰਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਘਰਵਾਲੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਚੋਰੀ ਅੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਬੰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾੜੀ ਜਾਂ ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਪਰ ਕੈਂਚੀ ਹੀ ਐਨੀ ਚੱਲ ਗਈ । ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਕੀ ਇਹ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਲੀਰਾਂ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਫੈਸ਼ਨ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਵੈਸੇ ਜੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੇਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਰੀਆਂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਬਦਨ ਨੂੰ ਢਕਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਰ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ । ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਜਿ਼ਆਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਿਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕੌਮ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਖੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹ-ਧੀ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਅੱਛੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੰਨੀਆਂ ਲਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਐਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਖੁਦ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ । ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ ਕਰ, ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਮਾਡਰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ । ਮੀਆਂ ਬੀਵੀ ਕੱਠੇ ਬਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਕਸ਼ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ।

ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਐਸੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਗਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਮਲਟੀਕਲਚਰ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਹੀ ਐਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਟ ਪੈਂਟ ਵਿਚ ਸਜ ਕੇ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਬਾਕੀ ਦੂਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਕੌਮ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਕਢਾਈ ਵਾਲੇ ਕੁੜਤੇ ਪਜਾਮੇ ਜਾਂ ਚਾਦਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੋਟ ਪੈਂਟ ਪਾ ਕੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ।

ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਮਲਟੀਕਲਚਰਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ । ਧੱਕਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ । ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਦੂਜੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਖਹਿਬਾਜੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਲਈ ਗਰਾਂਟਾਂ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਮਦਦ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਿਖਾ ਸਕੋ । ਇੱਥੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ, ਤਾਮਿਲ, ਪੰਜਾਬੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਰਾਠੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਲੱਬ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਉਹੀ ਹਾਲ ਦੇਖੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਘੱਗਰੇ ਜਾਂ ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਕਰਟਾਂ ਤੇ ਜੀਨ ਦੇ ਵਿਚ ਆਇਟਮ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ । ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਸਾਡਾ ਇਹ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ । ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਚੀਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਾਂ । ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਇਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹੈ ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਚਾਦਰਾ ਕੁੜਤਾ ਤੇ ਸ਼ਮਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ ਕੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਲੜਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਜਾਂ ਘੱਗਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਸਜ ਕੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਤਾਂ ਗੋਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਮੂਰਖ ਸੱਦਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਗੇ । ਵੈਸੇ ਅਸੀਂ ਢਿੰਡੋਰਾ ਪਿੱਟਦੇ ਰਹਿਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ । ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਮੈਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਹਾਂ । ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪ ਜਾਂ ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਸ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਜੇ ਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਮਾਡਰਨ ਬਣ ਕੇ ਜਾਉ ਪਰ ਬੇਢੰਗਾ ਲਿਬਾਸ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ । ਹਰ ਇਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਲੱਗ ਲਿਬਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉ ਨਾਂ ਕਿ ਅਸ਼ਲੀਲ ।
****

ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਿਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮਿੰਟੂ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਸਦਮਾ, ਸਾਂਢੂ ਸ੍ਰ. ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ।

2012-01-11T23:01:00.001+10:30

ਐਡੀਲੇਡ : ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ‘ਚ ਇਹ ਖਬਰ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਿਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮਿੰਟੂ ਬਰਾੜ ਦੇ ਸਾਂਢੂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਗੱਜਣਵਾਲਾ ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਦੇ ਸਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪਿੱਛੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ ਹਨ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪਤਨੀ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ, ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਸਿਮਰਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ, ਇੰਦਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ, ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ, ਭਰਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ । ਉਹ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਮੋਗਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਾਫੂਵਾਲਾ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਤੇ ਕਰੀਬ 36 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ‘ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ । ਜਿ਼ਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰਮੁਖ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਦਕਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਰਿਵਰਲੈਂਡ ਇਲਾਕੇ ‘ਚ ਇਹ ਚਰਚਾ ਆਮ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਡੋਲ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜੂਝਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ । ਇਸ ਵਕਤ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ 14 ਜਨਵਰੀ ਦਿਨ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਗਲੌਸਪ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਸਾਊਥ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ) ਵਿਖੇ 11.00 ਤੋਂ 12.30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪਵੇਗਾ । ਗਲੌਸਪ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਰਿਵਰਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੜਕ “ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਈਵੇ” ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਐਡੀਲੇਡ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 220 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ । ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ । ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਮੋਬਾਇਲ ਨੰਬਰ 0434 289 905 ‘ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
****

ਹਰਿਆਣਾ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁਬਾਨ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਸੀ, ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ.......... ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ / ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ

2012-01-10T22:58:00.000+10:30

ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ/ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਨਾਂਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਮਹਿਰੂਮ ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਦਾ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਬੀਤੇ ਸਾਲ ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਚੁਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੱਜਣ, ਮਿੱਤਰ, ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਜਿਹਨ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਹਸਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਡਾ: ਕਾਂਗ ਨੂੰ ਇਕ ਚੰਗੇ ਆਲੋਚਕ ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਜੁਬਾਨ ਲਈ ਹਰ ਵਕਤ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1952 ਵਿਚ ਗਿ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾ: ਕਾਂਗ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਐਮ।ਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1979 ਵਿਚ ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਨੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ।

ਡਾ: ਕਾਂਗ ਜੀ ਨੇ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਯੋਗਦਾਨ’ ਤੇ ‘ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ’ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 2005 ਵਿਚ ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅੈਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਅੈਵਾਰਡ, ਸਰਵੋਤਮ ਆਲੋਚਕ ਅੈਵਾਰਡ ਤੇ ਉਤਰੀ ਪਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਲਗਭੱਗ 32 ਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਡਾ: ਕਾਂਗ ਨੂੰ ਲਗਪਗ 50 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀ।ਐਚ।ਡੀ। ਤੇ 2009 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਐਮ।ਫਿਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਿਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਪਿੰ੍ਰਸੀਪਲ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਲਗਪਗ 13 ਸਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੀਨ ਆਰਟ ਐਂਡ ਲੈਂਗੁਏਜ ਰਹਿ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਡੀਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਫੇਅਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਡਾ: ਕਾਂਗ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਵੀ।ਸੀ। (ਵਾਇਸ ਚਾਂਸਲਰ) ਬਨਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਸਨ, ਪਰ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮੰਜੂਰ ਸੀ। ਡਾ: ਕਾਂਗ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ/ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿਚ ਵੱਧਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਨਵੀਂ ਪਨੀਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ‘ਦੀਵਾ ਬਲੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ’ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ’ਤੇ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਕਮੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਹੋਏ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਖੂਬੀ ਨਿਭਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਕਰੁੰਬਲਾ ਨੂੰ ਡਾ: ਕਾਂਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

ਨੋਟ : ਇਹ ਲੇਖਣੀ ਜੋ ਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਬੀਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮੈਂ (ਲੇਖਕ) ਮਹਿਰੂਮ ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਝਾਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮੰਜੂਰ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਡਾ: ਕਾਂਗ ਜੀ ਮੈਂਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁਬਾਨ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਕੁ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਰਕੇ ਜਨਵਰੀ, 2011 ਵਿਚ ਗੁਰਪੁਰਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹੀਰੇ/ਮੋਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਸ ਮਾਤਰ ਜੀਵਨ ਝਾਤ ਛੁਹਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਮਿੱਤ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀਆ ਕੀਤਾ ਹੈ।
- ਲੇਖਕ
****